14 kwietnia 1347 - Stracenie przez powieszenie (na gałęzi wielkiego dębu), męczenników chrześcijańskich rodzonych braci, dworzan księcia Olgierda - Jana (najpierw uduszonego), Antoniego i w grudniu 1347 najpierw zmasakrowanego, a potem powieszonego na tym samym drzewie - Eustachego, straconych za odstępstwo od wiary pogańskiej i wyznawanie prawosławia (kanonizowani 1374 - Iwan, Antonij i Jewstafij).

Męczennik chrześcijański Św. Antoni Wileński.

1357  - Budowa pierwszej cerkwi w Wilnie pw św. Trójcy z fundacji księżnej Julianny, żony księcia Olgierda ku czci męczenników chrześcijańskich Antoniego, Jana i Eustachego.

1377 - 1378  - Krzyżacy palą część Wilna.

1385 - Konrad Zolner von Rotenstein W. Mistrz Krzyżacki najeżdża na Litwę. Zdobywa Zamek w Miednikach k. Wilna.

13 sierpnia 1385 - Unia Polsko-Litewska w Krewie: ...wielki książę Jagiełło obiecuje ziemie swoje litewskie i ruskie na wieczne czasy do korony królestwa polskiego przyłączyć...

4 marca 1386 - Wielki Książę Litewski Władysław Jagiełło zostaje  koronowany na króla Polski.

1887 - Król Polski i Wielki Książę Litewski Władysław II Jagiełło nadaje Wilnu prawa magdeburskie. Miasto rozwija się, utworzone zostają cechy rzemieślnicze. Powstaje biskupstwo katolickie; pierwszym biskupem litewskim zostaje Franciszkanin, Andrzej Wasilko.

Pieczęć Majestatyczna Władysława Jagiełły.

1390 - Oblężenie Wilna przez koalicję Krzyżaków i księcia Witolda (lit. Vytautas Didysis), stryjecznego brata Jagiełły. Wojna Litwy (Władysława II Jagiełły) z koalicją Witolda w latach 1390-91.

październik 1391 - Ponowne, nieudane oblężenie  Wilna, dowodzi nim Wielki Mistrz zakonu Konrad Wallenrod.

Chorągiew Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego.

1392 - Pogodzenie się Władysława i Witolda Jagiełłów. Władysław przekazuje rządy na Litwie Witoldowi. Witold doprowadza za swego panowania Litwę do wielkiej potęgi.

1397 - Książę Witold osiedla Tatarów (muzułmanie) w Niemieżu oraz Karaimów (odłam judaizmu, zwalczani przez Żydów wyznawcy Anana) w Trokach koło Wilna. Są oni jego gwardią przyboczną - Tatarzy konną, Karaimowie pieszą.

1398 - Próba zerwania związku z Polską (zjazd na wyspie Salin).

marzec 1399 - Pożar okropny Wilna w miesiącu Marcu, przyczynił szkód nieporachowanych: całe podzamcze wygorzało; w zamku dolnym główniejsze budowle, kościół katedralny, paląc wielkoxiążęcy, skarbce, składy, stajnie spłonęły ze wszystkiem w nich będącem; najpiękniejsze konie i mnóztwo rzeczy wysokiego szacunku, stały się pastwą płomieni. Szkodę skarbu Wielkiego Xiążęcia, ceniono na sześćdziesiąt tysięcy rubli srebra. (wg.Teodora Narbutta, Dzeje Narodu Litewskiego)

18 styczeń 1401 - Unia między Polską a Litwą zawarta w Wilnie i w Radomiu (11 marca 1401 - Unia wileńsko-radomska: Witold w zamian za dożywotnią władzę wielkoksiążęcą na Litwie składa hołd Władysławowi Jagielle oraz zobowiązuje się nie zawierać umów z Krzyżakami bez zgody króla polskiego. Po śmierci Witolda Wielkie Księstwo ma powrócić do Korony.

1406 – 1408 - Wojna Litwy z Wielkim Księstwem Moskiewskim. Dzięki pomocy wojskowej z Korony, Witold podporządkowuje Litwie księstwa w górnym biegu Oki i rozszerza wpływy w Nowogrodzie i Pskowie.

1407 - Konsekrowanie katedry w Wilnie.

1409 - Książę Witold buduje pierwszy murowany zamek w Wilnie zwany potem Górnym.

15 lipca 1410 - Bitwa pod Grunwaldem.

1419 - Pożar miasta, plonie m.in. nieukończona katedra.

Próba podniesienia Litwy do rangi królestwa udaremniona przez Polskę: uwięzienie posłów cesarza Jana Luksemburczyka, wiozących koronę dla Witolda.

27 października 1430 - Umiera  Książę Witold (lit. Vytautas Didysis). Wyniesienie brata Świdrygiełły, na wielkoksiążęcy tron litewski.

1432 - Zygmunt Kiejstutowcz Wielkim Księciem Litewskim.

27 lutego 1434 - Odnowienie zapisów złączenia i poddania Litwy Koronie w Grodnie, przez Wielkiego Księcia Litewskiego Zygmunta Kiejstutowcza (zamordowany w Trokach, 20 marca 1440)

1447 - Kazimierz IV Jagiellończyk, Wielki Książę Litewski (od 1440) i Król Polski (od 1447) przyznaje szlachcie na Litwie przywileje w których rozszerza swobody osobiste i prawa majątkowe szlachty litewskiej oraz gwarantuje niepodzielność terytorium Litwy (przywilej w Wilnie).

1468 - Wprowadzenie Bernardynów do Litwy. Pierwszy ich klasztor staje w Kownie, nad samym Niemnem. W roku 1469 król Kazimierz Jagiellończyk funduje im klasztor nad Wilenką w Wilnie.

Kazimierz IV Jagiellończyk (1427-1492). Wizerunek z ok.1645, z serii  portretów królewskich; Muzeum Okręgowe w Toruniu.

1471 - Wielki pożar Wilna.

1481 - Spisek na Litwie na życie przebywającego tam Króla Polski  i Wielkiego Księcia Litewskiego Kazimierza IV i jego synów. Próby oderwania Litwy od Polski.

4 marca 1484 - Umiera  w Grodnie królewicz, Święty Kazimierz Jagiellończyk  (ur. 3 października 1458 na Wawelu). Śmierć młodego księcia wzbudza poruszenie. Dziś jest on patronem Litwy i Polski, patronem młodzieży litewskiej (ogłosił to Pius XII w 1948r). Kazimierz Jagiellończyk jest jedynym świętym tego imienia. Jego wspomnienie przypada w rocznicę śmierci - 4 marca.

marzec 1484 - Pochowanie na zamku w Miednikach Świętego Kazimierza Jagiellończyka. Obecnie pochowany w katedrze w Wilnie, w osobnej kaplicy.

Kościół Św. Anny. Akwaforta wykonana przez Zygmunta Vogla wg rysunku Franciszka Smuglewicza. 36,3 x 55 cm.1806

3 października 1501 - Zawarcie w Piotrkowie niezrealizowanej Unii Mielnickiej między Polską a Litwą( zatwierdzonej przez Aleksandra Jagiellończyka 23 października 1501 w Mielniku): zjednoczenie Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego w jedno państwo (łączą się i spalają w jedno nierozdzielne i nieróżne ciało). Wspólna elekcja władcy, króla Polskiego. Mieli w niej brać udział ze strony litewskiej biskupi katoliccy, wojewodowie i kasztelanowie. Było to wówczas 9 osób ( 4 biskupów, 3 wojewodów, 2 kasztelanów), ich nieobecność nie podważała prawomocności elekcji. Jagiellonowie tracili tym postanowieniem dziedziczne prawa do Litwy. Szereg innych postanowień m.in. ujednolicenie monety, Ważna jako idea zapowiadająca Unie Lubelska.

1503-1522 -  Budowa miejskich murów obronnych z 9 bramami i 3 basztami. Jedyna zachowana do dziś Ostra Brama (Brama Miednicka ) zestala zbudowana w 1514 r.

1505 - Aleksander Jagiellończyk buduje Zamek Dolny w Wilnie dla żony Heleny Moskiewskiej, córki Iwana Wasylewicza.

Mury miejskie Wilna na rycinie z XVI wieku. (Atlas Brauna, kolorowana rycina Hogenberga, 1576)

Denar bity w Wilnie przez  Aleksandra Jagiellończyka w latach 1492-1506.

19 sierpnia 1506 - W Wilnie umiera Aleksander Jagiellończyk (pochowany na Wawelu).

1513 - Śmierć i pochowanie w Wilnie w soborze unickim  Heleny Moskiewskiej, wdowy po Królu Polski i Wielkim Księciu Litewskim Aleksandrze Jagiellończyku.

sierpień - wrzesień 1519 - Ofensywa wojsk moskiewskich na Litwie. Armie moskiewskie pustoszą okolice Mińska, ale na wieść o gromadzącej się pod Wilnem armii litewskiej, wycofują się.

18 października 1529 - Koronacja Zygmunta II Augusta w Wilnie na Wielkiego Księcia Litewskiego. Obrzędu dokonuje biskup wileński Jan, przyrodni brat Zygmunta II Augusta.

Wydanie w Wilnie I Statutu litewskiego (kodyfikacja prawa państwowego i sądowego Wielkiego Księstwa Litewskiego), przyjętego przez sejm litewski i zatwierdzonego przez Zygmunta II Augusta.

. Zygmunt II August

sierpień 1534 - Początek wojny z Moskwą: wojsko litewskie dowodzone przez hetmana wielkiego litewskiego Jerzego Radziwiłła uderza na ziemie moskiewskie. U schyłku roku dwie potężne armie moskiewskie, paląc i niszcząc kraj, skierowały się na Wilno, którego jednak nie zdobyły. Wojna trwa aż do 1537.

1536 - Horodniczy wileński Ulryk Hozjusz buduje duży, solidny most murowany, z ławkami i gontowym daszkiem na Wilii.

1542 - Wielki pożar Wilna.

1547 - Potajemny ślub Zygmunta II Augusta i Barbary Radziwiłłówny w kaplicy Królewskiej Katedry św. Stanisława w Wilnie.

1547 - Pierwsza książka po litewsku: Katechizm Marcina Mażvydasa Vaitkunasa.

15 grudnia 1547 - Ferdynand I, król niemiecki, węgierski, czeski etc., potwierdza (transumuje) przywilej Karola V cesarza rzymskiego nadający Mikołajowi Radziwiłłowi "Czarnemu", marszałkowi wielkiemu litewskiemu, i jego potomkom dziedziczny tytuł książęcy na Ołyce, Nieświeżu, Birżach i Dubinkach.(Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie)

8 maja 1551 -  Zgon królowej Barbary, żony Zygmunta II Augusta; pochowanie jej 23 czerwca 1551 w katedrze w Wilnie.

Śmierć Barbary Radziwiłłówny. Mal. Józef Simmler, olej, 1860, fragment.

List Jana Kalwina do zboru kalwińskiego w Wilnie, jeden z 80-ciu zachowanych listów Kalwina do współwyznawców w Rzeczpospolitej. (datowany Genewa, 9 października 1561, napisany po łacinie, na papierze o wymiarach 216x237 mm)

18 października 1558 - Ogłoszona zostaje ordynacja poczty królewskiej z Wilna przez Kraków do Wenecji. Zakłada ją bankier Prospero Provana.(15??-1584), potem od 1562 prowadzi Krzysztof Taxis, a od 1569 przez sto lat rodzina Montelupich. Założenie poczty wiąże się z otruciem matki króla, królowej Bony we Włoszech i olbrzymimi nadużyciami finansowymi popełnionymi przez Włochów na krótko przed śmiercią królowej.

Mistrz Inflancki Gotthard Kettler (by Johann Adolf Rossmässler, from:Tartu University Library -  http://hdl.handle.net/10062/1827)

26  stycznia 1564 - Rozbicie armii moskiewskiej maszerującej w kierunku Wilna. Wojska litewskie dowodzone przez hetmana wielkiego litewskiego Mikołaja Radziwiłła „Rudego” pokonują wroga pod Czaśnikami nad rzeką Ulą, a następnie po pościgu, 7 lutego 1564 rozbijają go pod Orszą.

Bitwa pod Orszą.(Mistrz Bitwy pod Orszą, Muzeum Narodowe Warszawa).

28 maja 1565 - Umiera Mikołaj Radziwiłł "Czarny", kanclerz litewski i wojewoda wileński, wielki przeciwnik unii między Litwą a Polską.

30 grudnia 1565 - Zygmunt II August ustanawia w Wilnie prowincję sejmową w Wielkim Księstwie Litewskim z której posłowie mieli być delegowani do ‘Walnego Sejmu'  oraz  sądy ziemskie w  Wielkim Księstwie Litewskim.

Ustawa Zygmunta II Augusta z 30 grudnia 1565 o posłach do Walnego Sejmu i sądach ziemskich. Dokument na pergaminie, spisany po Rusku, 600x350 mm, pieczęć Litewska na sznurze jedwabnym o barwach białej, czerwonej i zielonej.

1 lipca 1569 - Zaprzysiężenie Unii Lubelskiej między Polską a Litwą (uchwalonej 27 czerwca 1569): ” Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie jest jedno nieróżne i nierozdzielone ciało, a także nieróżna, ale jedna spólna Rzeczpospolita, która się z dwu państw i narodów w jeden lud i państwo zniosła i spoiła”. Panowie rady i posłowie ziemscy Wielkiego Księstwa Litewskiego odnawiają unię z Koroną Polską. Powstałe na mocy unii państwo - Rzeczpospolita Obojga Narodów - ma odtąd jednego, wspólnie wybieranego władcę, wspólny sejm, obronę, politykę zagraniczną i monetę.

Unia Lubelska w wizji Jana Matejki, 1869. Olej na płótnie. 298 x 512 cm. Muzeum Narodowe w Warszawie. Od 1957 w Muzeum Okręgowym w Lublinie.

Unia Lubelska z 1 lipca 1569. Wystawione zostały dwa jednobrzmiące akty, po jednym dla obu sejmów, ale obydwa w języku polskim. Dokument na pergaminie  o wymiarach, szerokość 720 mm, wysokość 450 + 100 mm zakładki; inwokacja wypisana kapitałą; 77 pieczęci. Archiwum Główne Akt Dawnych, zbiór dokumentów pergaminowych, sygn. 5627.

1569 - Biskup Protaszewicz sprowadza Jezuitów do Wilna.

1569 - Wilno jako miasto stołeczne, uzyskuje prawo wysyłania posłów na sejm - tzw.„able­gatów", z prawem głosu w sprawach swego miasta.

1572 - Budowa pierwszej synagogi w Wilnie.

1573 - Uchwalenie w Warszawie przez Sejm Konfederacji Warszawskiej gwarantującej wolność wyznania w Rzeczpospolitej.

Stefan Batory, Król Polski i Wielki Książę Litewski.

Piotr Skarga, pierwszy rektor Akademii Wileńskiej (1579-1584). Portret z przed 1612, fragment.(reprodukcja: Wikipedia).

Uniwersytet Wileński ma dwa wydziały: teologiczny (bez prawa kanonicznego) i filozoficzny (logika, dialektyka, retoryka). Kanclerz Kazimierz L. Sapieha  darowuje uniwersytetowi ok. 3 tys. tomów, tzw. Bibliothecae Sapiehana. Językiem wykładowym jest łacina.

1579 - Umiera nagle w Grodnie Kasper Bekiesz (węg. Gáspár Békés), hrabia na Fogarasz, przyjaciel Batorego, starosta lanckoroński i właściciel kamienicy Pod Baranami w Krakowie. Jako arianin, wobec sprzeciwu kościoła katolickiego, nie mógł być pochowany na żadnym z cmentarzy. Batory nakazuje pochować przyjaciela na górze pod Wilnem, zwanej odtąd Bekieszową (1580). Znane powiedzenie Bekiesza to: "O niebo nie stoję, piekła się nie boję." Batory poleca też wznieść ośmiokątny, murowany pomnik na wzgórzu.

Kardynał Jerzy Radziwiłł (1556-1600).

4 marca 1604 - Uroczystości kanonizacyjne świętego królewicza Kazimierza Jagiellończyka w katedrze wileńskiej. Biskup Benedykt Woyno poświęca kamień węgielny pod pierwszy kościół ku czci św. Kazimierza przy kolegium jezuitów. Pochód ulicami Wilna, który potem odbywa sie co roku 4 marca. Trasa wiodła od katedry do kościoła św. Stefana, gdzie znajdowała się chorągiew ofiarowana z okazji kanonizacji przez papieża Klemensa VIII. Na początku XX wieku, marcowe procesje zanikły.

7 maja 1609 - Monaster Świętej Trójcy, który potem zwykło się nazywać "bazyliańskimi murami" zostaje zabrany prawosławnym i przekazany unitom.

11 sierpnia 1609 - Król Zygmunt III Waza przekazuje unitom wszystkie wileńskie cerkwie oprócz jednej - Świętego Ducha, jako że ta znajduje się na prywatnej ziemi prawosławnej rodziny Wołłowiczów.

Król Zygmunt III Waza (miniatura, mal. Marcin Kober)

30 czerwca 1611 - Ponowny pożar miasta. Miasto płonie przez sześć godzin. Alessandro Cilli, sekretarz Zygmunta III,  świadek pożaru tak opisuje miasto: Wilno pierwszem jest miastem, w Wielkiem Księstwie Litewskiem. Leży ono w dolinie, przy znacznej dość rzece, zwanej Wilna; otaczają je mniejsze i większe wzgórki. Jest to miasto wielkie i ludne, ozdobione pięknemi kościołami, pałacami i innemi gmachami; lecz na nieszczęście wszystko szpeci i zaraża stek rozmaitego heretyctwa. Odszczepieństwo to publicznie obrządki swoje odprawia. Kacerze ci, prawie wszyscy cudzoziemcy, bardzo są królowi i krajowi polskiemu nieprzychylni, szczególnie najliczniejsi z nich Rutenowie, trzymający się wyznania moskiewskiego. Ci, co wyznają luterską, lub kalwińską wiarę, są Niemcy, Francuzi, Flamandczykowie, Anglicy, Szkoci, i t. d. (...) Czyli to z podłożenia, czyli z dopuszczenia bożego za grzechy nasze, dało się słyszeć okropne bicie w dzwony i głosy: ogień! ogień ! Zajął się pożar u kowala jednego, w miejscu, gdzie były same domy drewniane i browary z szychtami drew suchych do warzenia piwa i wódki. W mgnieniu oka ogarnął to wszystko płomień, powstał wiatr, kłęby dymu i iskry na pół mili roznosząc; taki był przestrach i pomieszanie wszystkich, iż miasto ratowania, każdy stał jak osłupiały, patrząc na dom, bogactwa, i sprzęty swoje pożerane przez ogień! (wg: Janusz Stankiewicz, Wedrowki Historyczne  po Polsce)

24 lipca 1611 - Król Zygmunt III Waza po zdobyciu Smoleńska przez wojska polskie 13 czerwca 1611), wjeżdża triumfalnie do Wilna, a następnie do Warszawy (16 września 1611), gdzie podczas sejmu zaprezentowano obalonego cara Wasyla Szujskiego z braćmi, przywiezionych jako jeńców przez Stanisława Żółkiewskiego. 

Rembrandt Harmenszoon van Rijn : Lisowczyk (De Poolse ruiter), 1655. W rzeczywistości jest to  najprawdopodobniej portret Marcjana Aleksander Ogińskiego (1632-1690) malowany w czasie jego studiów w Holandii, na krótko przed powrotem do kraju i wstąpieniem do wojska w związku z potopem szwedzkim w kraju. Ogiński dosłużył stopnia pułkownika, sprowadził dominikanów do Trok koło Wilna i był potem Kanclerzem Wielkim Litewskim. (Teraz we Frick Collection, New York, zob. też B. P. J. Broos, tłum z holenderskiego Gary Schwartz,  Rembrandt's Portrait of a Pole and His Horse; Simiolus: Netherlands Quarterly for the History of Art, Vol. 7, No. 4 (1974), pp. 192-218)

1609 - 1618 - Prześladowania Tatarów (tzw. Lipków) na Wileńszczyźnie na tle religijnym. Spalenie meczetu w Trokach (1609). Oskarżenie o czary i spalenie na stosie kilku kobiet tatarskich. Publikacja pamfletu P. Czyżewskiego Alfurkan tatarski prawdziwy (1616) szkalującego Tatarów. Wielu Tatarów wyjeżdża do Turcji oraz na Krym. Od tej pory Tatarzy oscylują pomiędzy państwem Ottomańskim i Polską i walczą po obu stronach w zbrojnych konfliktach. W latach 1671-1672 dochodzi wręcz do przejścia całych chorągwi tatarskich na stronę nieprzyjaciela z powodu niezapłaconego żołdu. W innych konfliktach m.in. pod Wiedniem, Tatarzy dzielnie walczą po stronie Rzeczpospolitej dając niejednokrotnie przykład bohaterstwa.

Bunt Lipków, podbarwiana rycina z XVII wieku.

●  Gustaw Adolf II ponawia swoje ataki w 1626 i 1627, kiedy to zostaje ranny w bitwie pod Tczewem. Kula wystrzelona przez polskiego żołnierza tkwi w jego szyi aż do końca życia - ginie w bitwie pod Lützen, w 1632.

Gustaw II w stroju polskim.

1630 - 1633 - Budowa  w stylu barokowo-renesansowym Wielkiej Synagogi w Wilnie przy ulicy Żydowskiej, na miejscu dawnej murowanej synagogi.

1633 - Żydzi wileńscy uzyskują przywilej uprawiania handlu, destylacji alkoholu i rzemiosła (nie zastrzeżonego dla cechów), ale ograniczający rejony miasta, w których mogą mieszkać. (za Zwoje, Andrzej Kobos, Jerozolima Północy)

lipiec 1636 - Ks. Andrzej Bobola przybywa do Wilna, by jako profes wziąć udział w kongregacji prowincji litewskiej.

14 sierpnia 1636 - Zwłoki Kazimierza Jagiellończyka zostają uroczyście przeniesione z zamku w Miednikach pod Wilnem do miasta.

październik 1639 - Tumult religijny w Wilnie. W odwecie za domniemany atak innowierców na klasztor katolicki, tłum napada na zbór ewangelicki, który od zniszczenia ratuje wojsko.

3 lipca 1642 - Ks. Andrzej Bobola bierze w obradach kongregacji profesów w Wilnie. Po kongregacji pozostaje w domu profesów i do końca 1642 roku pracuje jako doradca przełożonego - Marcina Hinczy, prowadzi wykłady z Pisma Świętego.

1652 - Stanisław Antoni Szczuka późniejszy polityk, doradca Jana III Sobieskiego i Augusta II, Marszałek Sejmu, rodzi się w Wilnie (†1710).

Car Rosji Aleksy I Michajłowicz Romanow (1629-1676).

Część szlachty litewskiej przewodzona przez Stanisława Ordę, oddaje siebie i Litwę pod panowanie cara Aleksego I, który 13 września 1655 ogłasza się Wielkim Księciem Litwy, Białej Rusi i Podola.

3 listopada 1656 - W Niemieży koło Wilna Rzeczpospolita zawiera rozejm z Rosją – układ zakłada wspólną walkę ze Szwecją.

1659 - 1661 - Wojna przeciwko Szwedom pod wodzą Stefana Czarnieckiego i wyparcie Szwedów z Litwy na przełomie 1659 i 1660,  zakończona pokojem w Oliwie. Wojska polsko-litewskie, dowodzone przez Czarnieckiego, zadają Moskwie klęski pod Połonką (1660) i Kuliszkami (1661).

Chorągiew Rzeczpospolitej Obojga Narodów z XVII wieku.

Michał Kazimierz Pac

11 września 1661 - Powstanie Związku Braterskiego utworzonego przez wojsko litewskie z powodu zaległości w wypłacaniu żołdu. Autorytet związku upada po zamordowaniu przez konfederatów hetmana Wincentego Gosiewskiego i marszałka konfederacji Kazimierza Żeromskiego (29 listopada 1662). Zabójców stracono i Związek kończy działalność (sierpień 1663).

3 grudnia 1661 (wg niektórych źródeł  - 2 grudnia) - Zdobycie Zamku Górnego w Wilnie przez wojska Rzeczpospolitej.

1668 - Krzysztof i Michał Kazimierz Pacowie fundują kościół św. Piotra i Pawła w Wilnie, jeden z najwspanialszych kościołów barokowych w Rzeczpospolitej. Wnętrze przyozdobiono 2 tysiącami rzeźb stiukowych autorstwa Włocha Piotra Pertiego. Budowa trwa do 1676.

12 kwietnia 1671 - Poświęcenie kaplicy Ostrobramskiej przez biskupa wileńskiego Aleksandra Sapiehę i wprowadzenie do niej obrazu Matki Bożej Ostrobramskiej - prawdopodobnie namalowanego w Wilnie w latach 1620-1630 według pierwowzoru (z 1580 roku) malarza niderlandzkiego Martina de Vosa. Obraz malowany jest na deskach dębowych pokrytych cienkim gruntem kredowym. Według legendy Maria na obrazie ma rysy Barbary Radziwiłłówny.

1673 - Postanowienie sejmu, że co trzeci sejm będzie się odbywał w Grodnie, na terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego.

1688 - Król Jan III Sobieski odwiedza Wilno.

 Pałac Sapiehów w Wilnie, stan z 1830 (przed przebudową).

24 listopada 1700 - Postanowienie wileńskie: nieudana próba wprowadzenia na Litwie absolutyzmu.

1706 -  Wielki Pożar Wilna  Wienksza czeńść Wilna miasta wygorzała: ratusz, Swienty Kazimierz, i co w sklepach było zamurowano, wszystko to potlało y pogineło. Człeka z piendziesiont zgineło y zgorzało żywcem; ta strona, młyny y za Spasko bramo. ( Dzieie pisane przez Gabriela Kuriłowicza Awierke, burmistrza wice-lantwóyta Witebskiego, przepisane tu przez syna jego, Stefana Hawriłowicza Awierke, w roku pańskim 1768, miesionca Iula dnia 13 według kalendarza ruskiego).

5 kwietnia 1702 - Szwedzi zajmują Wilno. Nieudana próba odbicia Wilna z rąk Szwedów przez wojska polskie w kilka dni potem.

1710 - Epidemia w Wilnie zabija wielu mieszkańców.

1715 - Dążenia Augusta II Mocnego Sasa do monarchii absolutnej wywołują wojnę domową, która rozprzestrzenia się na Litwę.

1715 - Pożar miasta. Płonie m.in. drewniana kaplica na Ostrej Bramie.

1 luty 1717 - Interwencja wojsk rosyjskich Piotra I doprowadza do ugody konfederatami tarnogrodzkimi i wileńskimi  z królem na sejmie tzw. „niemym”. Rzeczpospolitej zostają narzucone zasady ustrojowe przez cara Rosji Piotra I oraz ograniczenie liczebności jej wojska.

1719 - Piotr I wycofuje wojska rosyjskie z Polski.

1720 - Zaraza w Wilnie.

1732 -  Tajny układ w Wiedniu, tzw. Układ Loewenwolda (od nazwiska posła Rosji w Warszawie), zawarty pomiędzy Austrią i Rosją, (później dołączają też Prusy), o sukcesji tronu w Rzeczpospolitej i jej ustroju; skierowany przeciwko Stanisławowi Leszczyńskiemu i jego zwolennikom. Rozmieszczenie wojsk na granicach Rzeczypospolitej pod pozorem obrony wolności i prawa do swobodnego wyboru władcy, oraz rzekomo w celu uniemożliwienia ingerencji obcemu mocarstwu - Francji (która popierała Leszczyńskiego).

1 grudnia 1735 - August III potwierdza wszystkie przywileje udzielone dla miasta Wilna i jego mieszkańców przez poprzednich monarchów.

1737- Pożar Wilna i spalenie wzniesionego przez Władysława Jagiełłę kościoła św. Jana ; jego odbudowa od 1740 r. wzbogaca świątynię o nową, barokową fasadę, sklepienia i ołtarz główny projektu Jana Krzysztofa Glaubitza. Pożar niszczy też kościół Bonifratrów pw. św. Krzyża. Z pożaru pozostają tylko wypalone mury i ocalały cudowny obraz Matki Bożej oraz starodawny krzyż.

1737 - W Wilnie ukazuje się pierwszy polski kalendarz kieszonkowy , wydany przez jezuitę Jana Poszakowskiego, który był reformatorem tego rodzaju wydawnictw. Zrywa on z dniami feralnymi, atakuje przesądy i celowość przepowiedni. Zamieszcza natomiast  "rewolucje roczne, lunacje, zaćmienia słońca i księżyca, koncylja powszechne, herezje, zakony, serie królów polskich, dzień narodzenia panów i inne rzeczy ciekawie do politycznych rozmów służące." Dwa lata później wydaje on "Kalendarz historyczny i polityczny"  gdzie podaje fakty i daty z historii powszechnej. Odtąd w polskich kalendarzach zaczęto zamieszczać wiadomości historyczne, geograficzne oraz relacje z podróży. (za M.Zujewicz, Historia kalendarza cz. 1)

1748 - Wielki pożar Wilna.

1749 - Rzekome spalenie żywcem na stosie w Wilnie niedaleko zamku, Walentego hr. Potockiego, prozelity, który studiując w Amsterdamie nawrócił się na judaizm i mimo tortur nie powrócił do chrześcijaństwa. Wspomina o nim Kraszewski mówiąc, że przyjął on nazwisko Abrahama Abrahamowicza. Historia ta przewija się w literaturze pięknej (powtórzył ją m.in. Czesław Miłosz), ale nie znajduje ona oparcia w dokumentach z epoki.(Wg. Zwoje: Jacek Moskwa, Legenda Sprawiedliwie Nawroconego)

Drzewo, które wg legendy stało na grobie Prozelity na Cmentarzu Żydowskim na Pióromoncie w Wilnie. Zostało ono ścięte w pierwszej połowie XX wieku.

1753 -  Otwarcie obserwatorium astronomicznego i utworzenie Wydziału Fizyki i Astronomii na uniwersytecie w Wilnie.

3 maja 1756 - Trybunał Wileński zostaje opanowany przez "familię", stronnictwo polityczne rodziny Czartoryskich.

1757 - Wkroczenie wojsk rosyjskich na Litwę.

19 kwietnia 1760 - 19 sierpnia 1763 - Pierwszy dziennik wileński - wydawany po polsku Kurier Litewski.

1763 - Próba zamachu stanu przez Czartoryskich na Litwie.

1766 - Przebudowa mostu na Wili i pomalowanie go na zielono. Odtąd most w tym miejscu nosi nazwę Zielony Most.

1769 - Burmistrz Wilna Bazyli Miller zakłada cmentarz na Rossie w miejscu, gdzie już był wcześniej niewielki cmentarz.

Gaon z Wilna (Święty Geniusz z Wilna).

Projekt edukacji narodowej po zniesieniu Jezuitów Komisjii Edukacji Narodowej.

1773 - Pierwszy rozbiór Rzeczpospolitej, która traci m.in. dużą część Litwy na rzecz Rosji. Poseł z Nowogródka, Tadeusz Reytan protestuje w Sejmie przeciwko zatwierdzeniu rozbioru. Wykonuje w tym instrukcje sejmiku w swoim rodzinnym mieście, która mówiła: "... bronić całości Polski z narażeniem życia i mienia". Nie daje się on zastraszyć ani przekupić. Najpierw ukrywa laskę marszałkowską, następnie usiłuje uniemożliwić wejście posłom do sali obrad.

Tadeusz Reytan (rycina z XIX wieku, rys. Leonard Chodźko)

8 września 1780 - Tadeusz Reytan popełnia samobójstwo w majątku rodzinnym w Hruszówce na Litwie.

1782 - Założenie przy uniwersytecie w Wilnie Ogrodu Botanicznego. Zakładają go profesorowie uniwersytetu - Niemiec  G.Forster i Francuz J.E.Gilbert. Do rozwoju ogrodu przyczynia się jego dyrektor, znany botanik i florysta ksiądz prof. Stanisław Bonifacy Jundziłł (1761 -1847).

Ogród Botaniczny w Wilnie, karta pocztowa z końca XIX wieku.

1785 - Wojciech Bogusławski otwiera stały teatr w Wilnie (działa do 1789)
1788 -  Komisja Edukacji Narodowej reformuje oba uniwersytety w Polsce i nadaje Akademii Wileńskiej prawo nadzorowania szkol niższych na Litwie. W okresie od reformy Komisji Edukacji Narodowej do rozbiorów Rzeczpospolitej, uczelnia przeżywa ponowny rozkwit.

1791 - Ukazuje się Opisanie roślin w prowincji W. X. Litewskiego naturalnie rosnących według układu Linneusza napisany przez księdza Stanisława Bonifacego Jundziłła, pierwszy systematyczny opis flory Litwy.

3 maja 1791 - Uchwalenie Konstytucji przez Sejm w Warszawie, która znosi odrębność Polski i Litwy. Powstaje jedno państwo: Rzeczpospolita Polska. Stworzenie wspólnych organów władzy centralnej w tym m. in. Komisji Wielkich Obojga Narodów.

20 października 1791 - Sejm Czteroletni uchwala przepisy wykonawcze do konstytucji 3 maja pod nazwą Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów.

Rękopis Konstytucji 3-maja.

14 czerwca 1793 - Wojska carskie wchodzą do Wilna

19 czerwca 1793 - Obywatele litewscy w odezwie ogłoszonej w Grodnie, apelują do  ´Boga mściciela niesprawiedliwości, narodów świata, mocarstw...´  o pomoc wobec przemocy Rosji carskiej.  (wg Jerzy Remer, Wilno).

24 marca 1794 - Wybuch Powstania Kościuszkowskiego. W Wilnie powstanie wybucha w noc Wielkanocna  z 22 na 23 kwietnia 1794 - dochodzi wtedy w Wilnie do walk, w trakcie których Rosjanie zostają wyparci z miasta. W czasie walk ginie 3 Polaków i 20 Rosjan. Jeńców rosyjskich zgromadzono w kościele św. Kazimierza w Wilnie. Powstańcami dowodzi pułkownik Jakub Jasiński, polski jakobin. Ogłoszony zostaje Akt Powstania Narodu Litewskiego.

Jakub Jasiński jako kadet.

Ustanowiony w 1792 roku order Virtuti Militari.

24 kwietnia 1794 - W Wilnie powstaje Rada Najwyższa Rządowa Litewska.

25 kwietnia 1794 - W Wilnie zostaje powieszony publicznie po osadzeniu za zdradę, Wielki Hetman Litewski Szymon Kossakowski.

Wieszanie zdrajców w Warszawie na Starym Mieście. Zamiast zdrajców, których nie pojmano, wieszano ich portret. (Mal. Jan Piotr Norblin)

maj - sierpień 1794 -  Ukazuje się  "Gazeta Narodowa Wileńska" ks. Filipa Nereusza Golańskiego, profesora literatury łacińskiej i polskiej w Szkole Głównej Litewskiej.

3 maja 1794 - Rada Najwyższa Rządowa Litewska mianuje gen. Jakuba Jasińskiego naczelnym komendantem wojska litewskiego.

  Przemarsz wojsk kościuszkowskich. Rys. Aleksander Orłowski.

19 - 20 lipca 1794 - Rosjanie dowodzeni przez generała Dejowa atakują Wilno. Miasta broni 350 żołnierzy regularnych i ok. 1000 mieszczan uzbrojonych w kosy i piki. Część mieszkańców w panice ucieka za Wilię. Zażarte walki trwają o Ostrą Bramę. Wieści o nadciąganiu polskiej odsieczy, skłaniają Rosjan do wycofania się. Obronę miasta opisuje Adam Mickiewicz w "Panu Tadeuszu": "Która stojąc na świętej Ostrej Bramy szczycie | Widziała, jak Dejow moskiewski jenerał, | Wchodząc z pułkiem kozaków już bramę otwierał jak jeden mieszczanin, zwany Czarnobacki, | Zabił Dejowa i zniósł cały pułk kozacki".

Ponowne oblężenie Wilna następuje 11 sierpnia 1794, kiedy to miasto niemal od razu kapituluje (12 sierpnia 1794) . a gen. Stanisław Mokronowski (1761 - 1821) wycofuje się z wojskami litewskimi w kierunku Królestwa.

Uniwersytet w Wilnie traci decyzją władz carskich status szkoły wyższej, stając się "Powszechną Szkołą Wileńską".

1795 - Antoni Bogusławski zakłada polski teatr publkiczny w Wilnie, który istnieje nieprzerwanie do 1864 roku. Powstaje też szkoła malarstwa (F. Smuglewicza i J. Rustema)

1796 - Zaczyna się ukazywać  "Kurier Litewski", powołany do życia w Grodnie przez Tadeusza Włodka.

Zamek Dolny w Wilnie w 1793. Rys.Napoleon Orda na podstawie rysunku z natury architekta Rossa.

Ostra Brama w Wilnie w pierwszej połowie XIX wieku. Zygmunt Vogel (1764 -1826, Biblioteka Jagiellońska w Krakowie.

1801 - Ukończenie przebudowy katedry św. Stanisława w Wilnie w stylu klasycystycznym.

6 maja 1801 - Powiększenie cmentarza parafialnego kościoła Wniebowstąpienia Pańskiego (Misjonarzy). Magistrat miasta Wilna wyznacza na ten cel powierzchnię 3,51 ha przy drodze z Popławów do Rybiszek, na przedmieściu zwanym Rossa.

Cmentarz na Rossie na początku XIX wieku: widok od Popław nad rzeką Wilejką. Rysunek z: E. Małachowicz, Cmentarz na Rossie w Wilnie

1802 - Zaczyna ukazywać się pierwszy nie wydawany po polsku dziennik w Wilnie, francuski Messager de Vilna.

16 kwietnia 1803 - Uniwersytet w Wilnie odzyskuje swój status wyższej uczelni i za zgodą cara Aleksandra I funkcjonuje pod nazwą Imperialnego Uniwersytetu Wileńskiego. Do Powstania Listopadowego, uczelnia przeżywa okres świetności. Do uczonych związanych z Uniwersytetem należą: (Jan Śniadecki, Jędrzej Śniadecki, Joachim Lelewel, Michał Oczapowski, Simonas Daukantas i Joseph Frank - syn Johanna). W okresie tym na uczelni tej studiują Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki.

Ulica w Wilnie w pierwszej połowie XIX wieku. Zygmunt Vogel (1764 -1826), Muzeum Narodowe w Warszawie

1804 -  August Bécu (1771-1824), potomek francuskich hugenotów od dawna osiadłych w Polsce, lekarz i potem profesor uniwersytetu w Wilnie,  publikuje broszurę O wakcynie, traktującej o odkrytej przez Edwarda Jennera szczepionce przeciw ospie. Bécu jako pierwszy  wprowadza na Litwie szczepienia ochronne.

1804 - Do Wilna przybywają z Wiednia Jan Piotr i Józef Frankowie, uczeni  i praktycy w dziedzinie medycyny. Józef Frank prowadzi pierwsze badania nad tzw. kołtunem oraz ważne badania nad krupem.

1805 - Założenie Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie, zatwierdzonego ukazem carskim w 1806 (jako Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego). Wśród członków zagranicznych Towarzystwa są E. Jenner (Londyn) – wynalazca szczepionki ochronnej przeciw ospie, G. Blane, lekarz króla Anglii, F. Pinel profesor z Paryża, L. Boer profesor sztuki położniczej Uniwersytetu Wiedeńskiego. (Towarzystwo istnieje do 1915 r.)

Kościół Misjonarzy w Wilnie w pierwszej połowie XIX wieku. Zygmunt Vogel (1764 -1826), Muzeum Narodowe w Warszawie

1805 - Z inicjatywy Józefa Zawadzkiego powstaje w Wilnie nowa księgarnia oraz drukarnia. Wkrótce potem Józef Zawadzki zostaje typografem i księgarzem Uniwersytetu Wileńskiego. Rozpoczyna to całą dynastię wydawców wileńskich.

1806 - Założenie Clinicum Ambulatorium, darmowego punktu pomocy lekarskiej dla ludności Wilna.

7 września 1807 - Umiera w Wilnie malarz Franciszek Smuglewicz (*1745, wg. źródeł litewskich - Pranciškus Smuglevičius), autor portretów scen historycznych i pejzaży, m.in. serii widoków historycznych budowli w mieście. Urodzony w Warszawie, wykształcony w Warszawie i Rzymie, mieszkał w Wilnie od 1785 roku, przyjechał do miasta  na zaproszenie biskupa Ignacego Massalskiego.

Franciszek Smuglewicz 1791, mal.Józef Peszka (1767-1831)

1808 - Otwarcie Instytutu Wakcynacji w Wilnie.

1808 - Zgoda cara na otwarcie Teatru Anatomii, publicznych post mortem w ruinach cerkwi Spasskiej (otwarty 1815).

1809 - Założenie Wileńskiego Oddziału Towarzystwa Krzewienia Rosyjskiej Oświaty Historycznej (istnieje z krótkimi przerwami aż do 1915).

1811 - Juliusz Słowacki (1809-1849) jako trzyletni chłopiec przyjeżdża z rodzicami do Wilna. Będzie tu mieszkał sumie 15 lat (1811-14 i 1817-28); potem jeden z największych poetów polskich, niedoceniany i zwalczany przez starszego o prawie jedenaście lat Adama Mickiewicza, ulubiony poeta Piłsudskiego, o którym powiedział on że królom był równy. 

Juliusz Słowacki (wg późniejszego rysunku Władysława Barwickiego opartego o ryciny z epoki (1865 - 1933))

Juliusz Słowacki, rękopis wiersza "Hymn. O zachodzie słońca na morzu". 1836.

Napoleon przekracza Niemen. Rycina francuska z połowy XIX wieku.

27-28 czerwca 1812 - Walki o Wilno. Miasto jest bronione przez 125 tys. armię rosyjską pod bezpośrednim dowództwem cara Aleksandra. Wobec przewagi Napoleona, Rosjanie wycofują się do obronnego obozu Drissa nad Dwiną a potem dalej w głąb Rosji. 28 czerwca 1812 - Zajęcie Wilna przez przeszło 200 tysiączną armię Napoleona, w tym oddziały polskie. Jako pierwszy wkracza do miasta 8 Pułk Ułanów Księstwa Warszawskiego na czele z Dominikiem Radziwiłłem.

29 czerwca 1812 - W  Wilnie odnowiono unię Wielkiego Księstwa Litewskiego z Koroną.

Medal autorstwa Bertranda Andrieu (1761-1822) upamiętniający zdobycie Wilna przez Napoleona. Napoleon (po prawej) wręcza miecz Polskiemu żołnierzowi oraz tarczę Litwinowi. Podpisany po prawej ANDRIEU B., po lewej DENON D.

5 lipca 1812 - Rozkaz Napoleona o sformowaniu trzech litewskich pułków ułanów Gwardii Cesarskiej i pięciu pułków piechoty. Liczbę wojska litewskiego określono na 14 tysięcy żołnierzy.

Napoleon i książę Józef Poniatowski. (mal. January Suchodolski (1797 1875), olej)

● Tymczasowa Komisja w odezwie z 6 lipca 1812 roku pisze: " Słuchajcie wreszcie współbraci, słuchajcie głosu i języka Polaków, a uwielbiając najwyższe nad sobą wyroki, uwielbiajcie [za]razem drugą tę widzialną opatrzność, której w Napoleonie Wielkim, Bohatyrze wieku doznajecie - Samo Jego do nas zbliżenie, na kształt podnoszącego się nad ściętemi lodem bryłami Słońca, stopniało i zniszczyło wszystkie zawady, a dobroczynnymi najsłodszych nadziei powiewem serca nasze do najczulszej wdzięczności dobroczyńcy swemu zagrzało^."

Przejście wojsk Napoleona przez Berezynę w 1812r. Mal January Suchodolski, 1866, Muzeum Narodowe, Poznań.

10 grudnia 1812 - Wojska rosyjskie zajmują Wilno. Rządy Rosji Carskiej na Wileńszczyźnie (do 1915). Feldmarszałek Michaił Iłłarionowicz Goleniszczew Kutuzow po zdobyciu miasta, ogłasza amnestię dla jego mieszkańców.

● Wilno staje się jednym z najznaczniejszych centrów staroobrzędowia (starowierców) w skali światowej, pełniąc zresztą tę rolę do dnia dzisiejszego. Pierwsi starowiercy pojawiają się w Wilnie w latach dwudziestych XIX w., rychło osiągając zamożność i znaczenie. Do wysokiej pozycji doszła zwłaszcza rodzina bogatych kupców Pimonowów.

Antokol koło Wilna, ca. 1825.Józef Peszka (1767-1831)

1814- 1824 (z przerwą na pobyt w Warszawie 1818-1821) - Joachim Lelewel absolwent Uniwersytetu Wileńskiego ze spolszczonej szlacheckiej rodziny z Prus, wykłada historię na uniwersytecie w Wilnie. Swoimi wykładami o historii Polski rozbudza uczucia patriotyczne. Młody Adam Mickiewicz pisze wiersz na jego cześć.

10 listopada 1814 - Po ciężkiej chorobie Umiera w Wilnie na na gruźlicę Euzebiusz Słowacki (* 1773) profesor literatury na Uniwersytecie Wileńskim, od roku 1812 redaktor "Kuriera Litewskiego", ojciec poety. Wdowa Salomea z Januszewskich Słowacka, z pochodzenia Ormianka, ma wtedy zaledwie 23 lata, a ich syn Juliusz pięć lat. Wychodzi ona ponownie za mąż za lekarza Augusta Bécu.

 Dziedziniec Uniwersytetu Wileńskiego, po prawej kościół Św.Jana. "Album Wileński" J. K. Wilczyńskiego, 1850.

1818 - Adam Mickiewicz debiutuje wierszem Zima miejska na łamach "Tygodnika Wileńskiego".

1820 - Otoczenie murem cmentarza na Rossie.

1822 -  Adam Mickiewicz powraca do Wilna z Kowna, gdzie pracował na  posadzie nauczyciela.

1823 - Stowarzyszenia Filomatów i Filaretów zostają rozwiązane przez władze carskie, ich członkowie aresztowani, sądzeni i skazani na surowe kary więzienia i zesłania. Hasło Filomatów - "Ojczyzna, Nauka, Cnota" do dzisiaj pojawia się swoimi pierwszymi literami ONC na liściach lilijki harcerskiej ZHP.

1822 - W Wilnie ukazuje się pierwszy tom wierszy Mickiewicza. Poezje t.1 zawiera - Ballady i Romanse, a także przedmowę O poezji romantycznej.

23 października 1823 do 21 kwietnia 1824 - Adam Mickiewicz pozostaje w areszcie w klasztorze bazylianów w Wilnie, w związku z procesem Filomatów i Filaretów, a następnie zostaje zesłany do Rosji. Wyjeżdża na zesłanie po wysłuchaniu porannej mszy na Ostrej Bramie, po południu 25 października 1824.

 Adam Mickiewicz w 1827r. Mal.Walenty Wańkowicz, 1827-28..

26 sierpnia 1824 - Ojczym Słowackiego August Bécu - profesor medycyny, zausznik Nowosilcowa i pierwowzór Doktora z III części "Dziadów"  Adama Mickiewicza ginie w Wilnie rażony piorunem. Był współzałożycielem, a od 1811 prezesem Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego, profesorem higieny i patologii uniwersytetu w Wilnie.

Medal wybity w 1828 roku w Petersburgu upamiętniający 250 lat Uniwersytetu w Wilnie i jego wskrzeszenie przez cara Mikołaja I. (Na awersie profil Mikołaja I i napis NICOLAO I FAUTORI; na dole UNIVARSITAS LITTERARUM. Na rewersie profile Stefana Batorego i Mikołaja I oraz napis STEPHANO BATORIO CONDITORI AN. MDLXXVIII. ALESSANDRO I RESTITUTORI AN. MDCCCVIII. Sygnatura cyrylicą: Fiodor Tołstoj, brąz, średnica 67mm. Fiodor Tołstoj, ros. malarz, rysownik i medalier (1878-1873)

1830 - Dobudowanie drewnianej konstrukcji na baszcie Gedymina i ustawienie na niej telegrafu optycznego.

Wzięcie Arsenału w Warszawie w noc 29 listopada 1830 [przez powstańców]. (Mal. Marcin Zaleski, 1831, olej na płótnie, 52 x 79,5,  Muzeum Narodowe, Warszawa; depozyt w Muzeum Historycznym m. st. Warszawy)

Patrol polskich powstańców.

Przywódca powstańców na Żmudzi Emilia Plater (1806 – 1831).

25 Marca 1831, oświadczenie Emilii Plater, że kierowana miłością do Ojczyzny przyłącza się do Postania Listopadowego. Sporządzone w Antuzowej, na Żmudzi. Arkusz pergaminu 177 x 230 mm.

15 kwietnia 1831 - Wysłana z Wilna do opanowanej przez powstańców Oszmiany rosyjska ekspedycja karna pułkownika Wierszalina (1500 żołnierzy) walczy z małym oddziałem powstańczym - tylną strażą głównego oddziału, który wycofuje się do Puszczy Nalibockiej. Rosjanie palą  miasto i dokonują rzezi jego mieszkańców. W kościele dominikańskim mordują 500 osób, w tym kobiety, dzieci oraz kapłana sprawującego nabożeństwo.

19 czerwca 1831 - Nieudana próba zajęcia Wilna przez wojsko połączone siły generałów Antoniego Giełguda i Dezyderego Chłapowskiego rozbite w całodniowej bitwie pod Ponarami koło Wilna, przez dwukrotnie więszy korpus rosyjski gerenał-gubernatora M. Chrapowickiego. Wilno pozostaje przez cały czas powstania w rękach rosyjskich. Ostatecznie 13-15 lipca 1831 roku korpus Giełguda przekracza granicę pruską, zaś sam generał zostaje w odruchu rozpaczy zastrzelony przez jednego z podkomendnych oficerów.(wg Marek Rezler, Powstanie Listopadowe, Interklasa.pl)  

lipiec 1931- Oddziałom dowodzonym przez gen. Henryka Dembińskiego udaje się przedrzeć z Litwy przez linie rosyjskie i dołączyć do sił głównych w Królestwie.

31 lipca - 31 grudnia 1831 - Specjalna Komisja do Określenia Stopnia Winy Uczestników Powstania wydaje 4 tysiące wyroków śmierci.  Przywódcy zostają powieszeni na placu Łukiskim w Wilnie. Uczestników powstania pozbawiono szlachectwa i majątków.

Ratusz w Wilnie.  Mal. Marcin Zaleski, 1832 -1835 ?, olej na płótnie,  Muzeum Narodowe, Warszawa.

1832- 1835 - Józef Ignacy Kraszewski mieszka w Wilnie.

Wesele żydowskie w Wilnie, pierwsza połowa XIX wieku. Mal. Wincenty Smokowski (1797 - 1876)

Michał Elwiro Andriolli, fotografia z młodości.

27 maja 1838 - W Krzyżówce opodal Wilna władze carskie dokonują aresztowania Szymona Konarskiego, uczestnika Powstania Listopadowego, prowadzącego działalność niepodległościową na Litwie, który w oparciu o spiskowców we Francji i Włoszech próbuje zorganizować konspiracje na Litwie. Zostaje on skazany na śmierć. Dowódca straży, porucznik carski  Mikołaj Kuźmin-Korowajew próbuje zorganizować Konarskiemu ucieczkę. Spisek nie udaje się i Kuźmin-Korowajew dostanie za to najpierw karę śmierci przez poćwiartowanie, potem zostaje ona zamieniona na dożywotnie wiezienie.

Michał Elwiro Andriolli (1836- 1893) - Panorama Wilna.

Szymon Konarski. Anonimowy malarz XIX wieczny..

1838 - Pod kierunkiem odstępcy, metropolity Józefa Siemiaszki, połączenie kościoła unickiego z cerkwią prawosławną.

1838 - Wilia podmywa wzgórze Bekieszowe. Pada pięć murów ośmiokątnego pomnika Kaspra Bekiesza. Pomnik zostaje ostatecznie zniszczony w 1841 roku kiedy padają trzy pozostałe mury. (wg Sigita Gasparavičienė).

7 lipca 1840 - Unieważnienie Statutu Litewskiego, który był ważny od 1529 r. W jego miejsce zaczyna obowiązywać kodeks rosyjski. Zniesienie wybieralności urzędów i jawności procesu sądowego.

6 sierpnia 1840 - Usunięcie z nazw guberni wileńskiej i grodzieńskiej przymiotnika Litewska.

1840 - Do Wilna powraca Stanisław Moniuszko. To tu powstaje pierwsza wersja opery Halka (1847) wystawiona po raz pierwszy w 1848 roku w Wilnie. Pełni on obowiązki organisty w kościele św. Jana, a później dyrygenta orkiestry teatru wileńskiego.

Ubiel, posiadłość Moniuszków, miejsce urodzenia kompozytora 5 maja 1820 roku. Rysunek Napoleona Ordy (1807-1855).

1842 - Likwidacja Akademii Medyko-Chirurgicznej oraz  Akademii Duchownej. Likwidacja Ogrodu Botanicznego i utworzenie z niego Ogrodu Gubernatora.

1844 - Walery Wróblewski (1836 –1908) urodzony w miasteczku Żołądek nad rzeczką Żołudzianką (dopływem Niemnem) na terenie powiatu Lida, jako ośmioletni chłopiec przeprowadza się z rodzicami do Wilna, gdzie chodzi do szkół; jeden z dowódców w okresie powstania styczniowego na Litwie, generał, dowódca lewobrzeżnego Paryża w okresie Komuny Paryskiej we Francji 1871 roku.("Jestem demokratą z pojęć i z zasad.")

1848 - Zaczyna być wydawany w Wilnie periodyk literacki w języku hebrajskim "Pirkej Cafon".

1848 - Urodzony w Wilnie Samuel Józef Fuenn (1819–1891), zostaje profesorem Hebrajskiego i Historii Żydowskiej w nowo otwartej szkole żydowskiej w Wilnie. Był on wybitnym pisarzem żydowskim XIX wieku.

Samuel Józef Fuenn (1819–1891)

1849 - Dodanie do obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej votum wotum w kształcie dużego półksiężyca umieszczone jego w dolnej części.

1852 - Utworzenie Centralnego Archiwum Wileńskiego (istnieje do 1915). Po 1863 r. w Archiwum Wileńskim mogli pracować tylko urzędnicy wyznania prawosławnego.

1853 - Maurycy Orgelbrand zakłada w Wilnie księgarnię nakładową. Wydaje miedzy innymi podręczny dwutomowy słownik języka polskiego nazywany wileńskim. Po powstaniu styczniowym Orgelbrand musi opuścić Wilno.

1854 - Pierwsza linia telegraficzna w Wilnie.

1855 - Złagodzenie obostrzeń carskich po powstaniu listopadowym. M.in. wprowadzenie języka polskiego do szkół. Gubernatorem generalnym w Wilnie zostaje Włodzimierz Nazimow.

1855 - Kościół Św. Anny w Wilnie i kościół d. Bernardynów. Rysunek z teki wileńskiej Napoleona Ordy (1807-1855).

17 kwietnia 1856 - Otwarcie Muzeum Starożytności w Wilnie (w dniu urodzin cesarza Aleksandra II). Inicjatorem muzeum jest Eustachy Tyszkiewicz, który jako pierwszy czyni ofiarę na stworzenie muzeum, on zostaje też prezesem nowo utworzonej Komisji Archeologicznej. H.Korwin-Milewski, pisze o nim:"Tyszkiewicz... co dzień obchodził trzy główne cukiernie Bema, Szpora i Kehla, a potem w domu zatapiał się w książkach...". Muzeum bardzo szybko zyskuje popularność i zainteresowanie wśród Wilnian. Cenniejsze zbiory wywiezione do Rosji po powstaniu styczniowym.

Wnętrze pałacu Tyszkiewiczów w połowie XIX wieku.

1851 - Rozpoczęcie budowy kolei żelaznej na trasie Sankt Petersburg - Wilno-Warszawa.

1858 - Wybitny fotografik Stanisław Filibert Fleury (1858-1915) rodzi się w majątku Papaje pod Wilnem.

26 luty 1858 - Wprowadzenie ujednoliconego, ponumerowanego systemu kasowników pocztowych w całym Imperium Rosyjskim. Wilno jako stolica Guberni Wileńskiej dostaje numer 5.

  Kasownik no. 5, Wilno.

1861 - Demonstracje patriotyczne w Wilnie. Kozacy atakują demonstrantów.

grudzień 1862 - Otwarcie kolei Warszawsko-Petersburskiej przez Wilno (oficjalna nazwa - Droga Żelazna Warszawsko-Petersburska) (ros. Peterburgo-Warszawskaja daroga).

Dworzec kolejowy w Wilnie, 1863 rok.

koniec 1862 - Ulotki rozpowszechniane nielegalnie głoszą: "Czy jesteś Litwinem? Litwin z Bożej łaski; Kto jest Litwinem? Ten, który wierzy w wolność i przestrzega Statutu (Litewskiego Statutu). Bez czego nie może życ Litwin? Bez wolności i jedności z Polakami."

22 stycznia 1863 - Powstanie styczniowe. Od marca 1863 - zacięte walki toczą się na Wileńszczyźnie i Żmudzi, ale Wilno pozostaje w rękach rosyjskich.

Patrol powstańczy (pikieta)- Maksymilian Gierymski 1872-73. Olej na płótnie. 60 x 110 cm. Muzeum Narodowe, Warszawa

Pochód Kozaków. Mal. Władysław Malecki, Przed 1883. Olej na desce. 17 x 24 cm. Muzeum Narodowe, Kraków.

Michaił Nikołajewicz Murawiew (1796-1866)

Wojna, Pożoga, rycina Artura Grottgera.

Zygmunt Sierakowski.

lipiec 1864 - Carski Tymczasowy Audytoriat Polowy w Wilnie uchyla wyrok kary śmierci i klasyfikuje przestępczą działalność Józefa Kalinowskiego do kategorii drugiej, co oznacza pozbawienie rang, szlachectwa, praw stanu oraz zesłanie na dziesięć lat katorgi na Syberii. Po powrocie z zesłania (1874) Kalinowski jest nauczycielem u Czartoryskich w Paryżu. Potem wstępuje do zakonu karmelitów Bosych w Grazu (Austria) przyjmując imię Rafał. Beatyfikowany przez Jana Pawła II, dnia 22 czerwca 1983 w Krakowie, potem kanonizowany. Jego słowa to: "Polska potrzebuje nie krwi, lecz potu."

 Św.Rafał w 1897 roku. Fot.Julian Mein, Krakow, 1897.

30 lipca 1864 - Zamknięcie na rozkaz Murawiewa kościoła pw. Wniebowzięcia NMP (Franciszkański) i urządzenie w nim Archiwum Ogólnego Jurysdykcji Rządowych.

Obraz Ferdynanda Ruszczyca - Zesłańcy.

Pochód na Sybir. Rycina Aleksandra Grottgera.

Obraz Aleksandra Sochaczewskiego - Pożegnanie Europy (fragment). reprodukcja T.Blinski, Muzeum Niepodległości.

luty 1865 - Na polecenie generał-gubernatora Murawiewa zamknięcie Muzeum Starożytności w Wilnie. Komisja Likwidacyjna przekazuje zbiory (m.in. bogate biblioteki, dzieła sztuki i eksponaty starożytne) różnym instytucjom  rosyjskim. W latach 1864-1915 działała finansowana przez rząd carski Wileńska Komisja Archeograficzna. Jej cele to poszukiwanie związków Litwy z Rosja. Wydaje ona 39 tomów materiałów źródłowych, nieocenionych dziś dla hstoryków.

1864-1868 - Na miejscu dawnego unickiego soboru metropolitarnego (częściowo zniszczonego w trakcie insurekcji kościuszkowskiej 1794 przez wojska rosyjskie, odbudowanego w 1822 przez architekta Karola Podczaszyńskiego na teatr anatomiczny i bibliotekę), skonfiskowanego przez władze carskie, zburzenie istniejących budynków i  budowa na rozkaz Murawiewa cerkwi obrządku ortodoksyjnego pw. Przeczystej Bogurodzicy. Zostaje ona zbudowana w stylu nawiązującym do sztuki gruzińskiej wg projektów architektów rosyjskich Mikołaja Czagina i Aleksandra Riazanowa. Wewnątrz umieszczono tablice pamiątkowe ku czci żołnierzy rosyjskich poległych w powstaniu styczniowym.

Budowa cerkwi  pw. Przeczystej Bogurodzicy w Wilnie (Theotokos) t.zw. Spasskiej.

5 czerwca 1867 - Otwarcie Miejskiej Biblioteki Publicznej w Wilnie. Jej księgozbiór powstał ze zrabowanych bibliotek dworskich oraz biblioteki zlikwidowanego uniwersytetu.

1867 - Usunięcie napisu na Ostrej Bramie w języku polskim "Matko Miłosierdzia, pod Twoją obronę uciekamy się" i z polecenia władz carskich zastąpienie go łacińskim.

Ostra Brama na przełomie XIX i XX wieku.

5 grudnia 1867 - Józef Klemens Piłsudski rodzi się  w Zułowie, niewielkim majątku położonym 60 km na północ od Wilna. Trudności gospodarcze i pożary w majątku sprawiają, że cała rodzina przenosi się do Wilna, gdzie przyszły marszałek uczęszcza do gimnazjum.

Józef Piłsudski w wieku szkolnym.

Leopold Godowski w wieku lat 9.

Leonard Chodźko (1800-1871), ca 1840.

1882 - Opieczętowanie i okresowe zamknięcie przez władze carskie  księgarnia nakładowej  „E. Orzeszkowa i S-ka” mieszczącej się w kamienicy przy ul. św. Jana 2. Pisarka, mieszkając cały czas w Grodnie, przyjeżdża często do Wilna, a w pisanych wówczas nowelach „Z różnych sfer” portretuje to miasto jako „Onwil”.

Eliza Orzeszkowa (drzeworyt J. Holewińskiego, Muzeum Narodowe, Kraków)

1883 - Amnestia ogłoszona przez cara umożliwia powrót z zesłania do Wilna niektórych uczestników powstania styczniowego. Powraca m.in. malarz Wincenty Leopold Sleńdziński.

1886 - Pierwsze telefony w Wilnie.

11 października 1889 - Ludomir Sleńdziński, polski malarz i rzeźbiarz; rodzi się w Wilnie w drewnianym domu położonym w parku, tzw. Cielętniku przy Górze Zamkowej; dom ten po przeniesieniu znajduje się przy dawnej ulicy Chocimskiej za rzeką Śnipiszki, współcześnie przy Gedraiciu 10.

lipiec 1892 - Józef Piłsudski powraca do Wilna z zesłania.

lato 1893 - W Wilnie odbywa się I Zjazd Polskiej Partii Socjalistycznej - PPS.

1893 - Uruchomienie tramwaju konnego w Wilnie.

lipiec 1894 - Józef Piłsudski zostaje redaktorem, wydawcą, a początkowo też zecerem pisma „Robotnik”, które publikowane jest najpierw w Lipniszkach koło Wilna, a potem w samym Wilnie. W Wilnie działa też Feliks Dzierżyński, aktywny w Litewskiej Partii Socjaldemokratycznej.

7 października 1897 - Założenie w Wilnie Żydowskiej organizacji lewicowej na Litwie w Polsce i Rosji - Bund (Algemeyner Yidisher Arbeter Bund in Lite, Poyln un Rusland). 

8 listopada 1898 - Na Placu Biskupim (Napoleona) w Wilnie odsłonięty zostaje pomnik M.N.Murawiewa (1796-1866). Założenie też w Wilnie Muzeum Murawiewa. Ma ono w programie rusyfikację “odwiecznie rosyjskich” ziem W. Ks. Litewskiego (istnieje do 1915).

Pałac jenerał-gubernatora (obecnie prezydencki) w Wilnie z pomnikiem Murawiewa po prawej (ca. 1900)

1900 - Tadeusz Wróblewski zakłada w Wilnie towarzystwo „neoszubrawców” nawiązujące do istniejącego na pocz. XIX w. towarzystwa, określanego jako na wpół masońskie stowarzyszenie. „Towarzystwo Szubrawskie” (Societes Subraviensis) gromadzi 33 miejscowych inteligentów.

W świat. Ferdynand Ruszczyc (fragment), 1901. Olej na płótnie. 82 x 94, Galeria Obrazów, Lwów.

1901 - Poświęcenie w Wilnie nowej świątyni pod wezwaniem Opieki Matki Bożej i zwołanie pierwszego prowincjonalnego zjazd nastawników (duchownych staroobrzędowych albo starozakonnych). Wszyscy, którzy zaakceptowali postanowienia tego zjazdu, zaczęli się uznawać za pomorców.

1901-1913 - Wydanie 10 tomów Opisów Dokumentów Centralnego Archiwum Akt Dawnych w Wilnie.

1902 - Późniejszy pierwszy prezydent Litwy Antanas Smetona (1878-1944) przyjeżdża do Wilna po studiach w Petersburgu i zaczyna prace w Banku Rolnym

1904 - Odsłonięcie obok katedry św. Stanisława w Wilnie pomnika Katarzyny II. Po lewej od katedry zostaje utworzony skwer z pomnikiem, obsadzony drzewami i ogrodzony żeliwnym ogrodzeniem, wg projektu rzeźbiarza Marka Antokolskiego (wg Sigita Gasparavičienė).

Plac Katedralny w Wilnie na karcie pocztowej z ok. 1905 roku z widocznym tramwajem konnym i nowoutworzonym skwerem po lewej.

Pomnik Katarzyny II w Wilnie autorstwa Marka Antokolskiego.

● Marek Antokolski był słynnym rzeźbiarzem końca 19-go i początku 20 wieku. Urodzony w Wilnie w 1843 roku, w rodzinie żydowskiej jako Mordukh Matysovich (Mosze) Antokolski; studiował w St. Petersburgu. Od 1868 żyje w Berlinie, a od 1870 w Paryżu, gdzie w 1880 otrzymuje Grand Prix na Exposition Universelle. Jego rzeźba Iwan Groźny zakupiona jest do Ermitażu. Umiera w wyniku choroby, we Frankfurcie w 1902 roku. Jego krewny Lew Antokolski (ur. Wilno 1871 - ?) był malarzem w Wilnie.

Marek (też: Mosze) Antokolski, Syrena, marmur, 1900 (reprodukcja: Wikipedia)

1904 - Budowa budynków Żydowsko-Francuskiego  Towarzystwa Filantropijnego przy ulicy Subocz.

Żydowski kiosk z gazetami, Wilno, ca 1910.

Plac Katedralny w Wilnie ok. r. 1905.

 Styczeń 1905 -Wielkie demonstracje w St.Petersburgu i Warszawie krwawo stłumione. Strajki szkolne w całym Imperium Rosyjskim, również w Wilnie.

 marzec 1905 - Zamknięcie wielu szkół średnich i wszystkich wyższych uczelni w Imperium Rosyjskim.

30 kwietnia 1905 - Gwarantowanie obywatelom Imperium Rosyjskiego swobody wyboru wyznania chrześcijańskiego. 30 000 wiernych na Wileńszczyźnie powraca do katolicyzmu.

Wiosna roku 1905 (fragment). Stanisław Masłowski, 1906, olej na płótnie. 121 x 170,5 cm. Muzeum Narodowe, Warszawa.

3 maja 1905 - Wprowadzenie w Wilnie i na Wileńszczyźnie stanu nadzwyczajnego (odwołany 3 maja 1910).

14 września 1905 - Zaczyna się ukazywać Kurier Wileński.

Ruch uliczny przed katedrą, około 1905.

4-5 grudnia 1905 - Zjazd Litewski w Wilnie nazwany Wielkim Sejmem Wileńskim. Na zjeździe żądano autonomii dla Litwy.

1905 - Dopuszczenie przez władze carskie języka polskiego jako dodatkowego w szkołach średnich na Wileńszczyźnie, nauczanego na życzenie rodziców.

Wilno widok ogólny ok.1905.

1906 - Zjazd niemal wszystkich przedstawicieli bezpopowców (staro-obrzędowców albo starowierców) Cesarstwa Rosyjskiego w Wilnie.

Procesja Bożego Ciała w Wilnie, 1906 rok.

1907 - Nielegalny Zjazd Nauczycieli w Wilnie.

1910 - Eliza Orzeszkowa odwiedza po raz ostatni Wilno. Umiera tego samego roku w Grodnie. (Andrzej Romanowski, Wilno: punkt na mapie)

Pomnik Puszkina w Wilnie, ca.1910. (Widokówka, K.Rio, reprodukcja za Tomek Wiśniewski, www.szukamypolski.com)

● W Wilnie działa Litewsko-Muzułmańskie Stowarzyszenie Pomocy Biednym Muzułmanom. Każdego roku organizowane są też, najczęściej w Wilnie, spotkania tatarskie, na które zjeżdżają się Tatarzy polscy ze wschodnich rubieży dawnej Rzeczypospolitej. Podczas nich organizowane są zabawy - "bale tatarskie". (za Tatarzy Polscy, www.planetaislam.com)

Wilno, Katedra i zamek, ca. 1913. Fotografował Jan Bułhak.

1911 - Zakazanie przez władze carskie Tygodnika Wileńskiego. Ostatnie wydanie pisma nosi numer 15/16.

Wilno, wnętrze katedry. Fotografował Jan Bułhak.

Renault z roku 1910.

Wilno ca. 1913. Fotografował Jan Bułhak.

1913 - Wacław Iwanowski (1880- 1943)  przenosi do Wilna założoną w Petersburgu spółkę wydawniczą "Zahlanie slonca i u nasza akonca"  i tworzy z Janką Kupałą Białoruskie Towarzystwo Wydawnicze - BTW. Wacław Łastowski otwiera też przy BTW pierwszą księgarnię białoruską.

1913 - Ukazuje się dzieło "Polacy i Litwini, język i literatura" profesora polonistyki w Berlinie Aleksandra Brücknera (1856-1939).

8 maja 1914 - Wybitny pisarz francuski, dwukrotny laureat Nagrody Goncourtów, Romain Gary (piszący też pod pseudonimami Émile Ajar, Shatan Bogat i Fosco Sinbaldi) rodzi się w Wilnie jako Roman Kacew (Yiddish: קצב, Russian: Кацев). Mieszka tam wraz z matką Niną Owczyńską aż do 1928 roku, która zmienia wielokrotnie w późniejszych wspomnieniach szczegóły dzieciństwa pisarza, a nawet jego ojcostwo. Młody Roman Kacew chodzi m.in. do Gimnazjum Zygmunta Augusta, które ukończył m.in. Czesław Miłosz (uczył się on trzy klasy wyżej). Romain Gary wspominał potem, że koledzy Polacy bili go w szkole jako Żyda.

żołnierze rosyjscy w 1914 roku.

lipiec 1915 - Ewakuacja z Wilna pomników rosyjskich, m.in. pomników Murawiewa i Katarzyny Wielkiej.

Plac Biskupi w Wilnie po usunięciu pomnika Murawiewa (zdjęcie z okresu I Wojny Światowej).

28 lipca 1915 - Wprowadzony przez Niemców na zajętych przez nich terenach zakaz wszelkiej działalności politycznej.

Piechota niemiecka wkracza do Wilna 18 września 1915 roku.

1915 - Założenie w Wilnie żydowskiego teatru grającego w jidysz - Vilner Troupe (znanego też potem jako Vilna Troupe).

Cesarz Niemiec i Głównodowodzący X Armii Hermann von Eichhorn opuszczają Kościół Św. Kazimierza w Wilnie, 12 grudnia 1915.

Wydawanie obiadów w Wileńskiej Kuchni Ludowej, 1916. Fotografował Jan Bułhak.

koniec 1915 - Założenie konspiracyjnego Białoruskiego Komitetu Ludowego pod przewodnictwem Antoniego Łuckiwicza. Idea stanów połączonych pod przewodnictwem Niemiec.

1916 - W Wilnie powstaje Białoruski Komitet Pomocy Ofiarom Wojny. Po wyjeżdżie do Rosji W. Iwanowskiego przewodniczy mu Antoni Łuckiewicz. Wraz z nim działają w nim: Wacław Łasowski, Franciszek Alachnowicz, Aloiza Paszkiewicz-Kairys,. Działa białoruska biblioteka, księgarnia, Towarzystwo Spółdzielcze Rajnica, przytułek dla dzieci Zołak.

Żołnierze niemieccy na ławce przed Fronttheater - teatrem frontowym w Wilnie.

16 stycznia 1916 - Niemcy przyzwalają na nauczanie w językach ojczystych na okupowanych przez siebie terenach.

Styczeń 1917 -  Komitet Polski w Wilnie (z udziałem „krajowców”) zgadza się na niepodległość Litwy jedynie w federacji z Polską. W razie niepowodzenia takiego planu Wileńszczyzna zostałaby przyłączona do Polski.

Tragarze żydowscy w Wilnie koło teatru, w czasie okupacji niemieckiej.

4 marca 1917 - Ustanowienie jednej niemieckiej administracji Wojskowej na terenie Litwy z siedzibą w Wilnie. 

Czlonkowie Rady Litewskiej w 1917 roku. Stoja od lewej: K. Bizauskas, J. Vailokaitis, Donatas Malinauskas, kun. Vl. Mironas, M. Biržiška, kun. A. Petrulis, S. Banaitis, P. Klimas, A. Stulginskis, J. Šernas, Pr. Dovydaitis. Siedza od lewej: J. Vileišis, dr. J. Šaulys, kun. J. Staugaitis, St. Narutowicz ( lit. Narutavičius), dr. J. Basanavičius, A. Smetona, kan. K. Šaulys, Stp. Kairys, J. Smilgevičius. (Lietuvos Nacionalinis Muziejus)

Pocztówka z Wilna z okresu pierwszej okupacji niemieckiej z objaśnieniami po niemiecku - Wilna, Ostrabramastrasse.

25 - 27 stycznia 1918 - Konferencja białoruskich ugrupowań w Wilnie i utworzenie Wileńskiej Rady Białoruskiej.

16 lutego 1918 - Ogłoszenie  niepodległości Litwy przez Radę Litewską ((lit. Lietuvos Taryba) - dzień ten jest obecnie na Litwie świętem narodowym. Zamieszkałe całkowicie przez polskojęzyczną ludność Wilno, zostaje ogłoszone przez Litwinów stolicą niepodległej Republiki Litewskiej, w praktyce miasto pozostaje jednak pod niemieckim zarządem wojskowym.

Wilno, panorama  - zdjęcie Jana Bułhaka. (Widokówka z 1918 roku.)

List wysłany z Niemiec do Wilna i zwrócony przez niemiecką pocztę wojskową w Wilnie z powodu niedoręczenia adresatowi w październiku 1918. Są na nim stemple niemieckiej poczty wojskowej w Wilnie.

listopad 1918 - Starcia pomiędzy polską Samoobroną i oddziałami litewskimi utworzonymi w porozumieniu z Niemcami w Wilnie i okolicach. Wilno jest w rękach Samoobrony Wileńskiej. Nadal stacjonują  w nim wojska niemieckie.

8 grudnia 1918 - Naczelne Dowództwo Wojsk Polskich mianuje komendantem Samoobrony generała Władysława Wejtkę. Rządy polskiej Samoobrony Litwy i Białorusi.

● Polska prowadzi rozmowy z Litwą i dowództwem oddziałów niemieckich na Litwie w sprawie przerzucenia wojsko do obrony Litwy przed Sowietami. Litwini odpowiadają w nocie z 23 grudnia 1918, że przyjmą pomoc z Polski pod warunkiem uznania niepodległej Litwy ze stolicą w Wilnie.

28 grudnia 1918 - Czerwoni ogłaszają  przejęcie władzy w Wilnie. Praktycznie jednak wojskowa administracja niemiecka oraz polska Samoobrona rządzą  w Wilnie.

● Zamordowanie w Wilnie 8 członków bolszewickiej Rady Delegatów Rewolucyjnych. Podobne morderstwa w innych miejscowościach Wileńszczyzny.

29 grudnia 1918 - Samoobrona Litwy i Białorusi zostaje formalnie rozwiązana, jej członkowie wchodzą w skład Wojska Polskiego w Wilnie a generał Wejtko zostaje dowódcą Okręgu Wojskowego Litwy i Białorusi.

28 grudnia 1918 -  Komitet Polski uznaje ukaz carski o zamknięciu Uniwersytetu Wileńskiego za nieważny i wskrzesza Wszechnicę Batorego. (...) 30 grudnia 1918 -  Komitet Edukacyjny mianuje J. Ziemackiego rektorem organizującej się Wszechnicy i Przewodniczącym Komisji Organizacyjno - Rewindykacyjnej, późniejszego Uniwersytetu im. S.Batorego. 

2 stycznia 1919 - Wobec zagrożenia sowieckiego Rada Litewska - Lietuvos Taryba - tymczasowy rząd litewski, przenosi się do Kowna.

Tabory niemieckie pomiędzy Wilnem i Landwarowem (fragment niemieckiej karty pocztowej z 1916 r. Wydawca: Fritz Krauskopf, Köningsberg)

● Podczas istnienia litewskiej republiki sowieckiej (od 6 stycznia 1919 ), a następnie republiki litewsko-białoruskiej (od 27 lutego do 19 kwietnia 1919), z Wilna wywożona jest żywność, surowce i maszyny. (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

6 stycznia 1919 - Major Władysław Dąbrowski nie zgadza się na przejściowe złożenie broni Niemcom i na czele dwóch szwadronów jazdy (pod dowództwem jego brata) i batalionu strzelców sformowanych w Wileński Oddział Wojsk Polskich, wykonuje przemarsz do Brześcia, gdzie 13 lutego 1919 r. następuje połączenie z regularnymi wojskami polskimi. Jednym z ochotników w tym oddziale był Stanisław Cat-Mackiewicz.

8 stycznia 1919 - Włączenie oddziałów Samoobrony do  I-szej Dywizji Białorusko - Litewskiej Wojska Polskiego.

5 luty 1919 - Tajne porozumienie niemiecko - polskie: Niemcy umożliwiają armii polskiej przemarsz na Wschód.

27 lutego 1919 - Proklamowanie Radzieckiej Socjalistycznej Republiki Litwy i Białorusi (tzw. Litbel) obejmującej rejony kowieński, poniewieski, szawelski, wilejski, wileński, baranowicki, grodzieński i miński.Zjazd delegatów robotniczych i chłopskich ustalający sprawy ustrojowe republiki. Na czele Rady Komisarzy Ludowych staje Vincas Mickevičius (Kapsukas). 13 marca 1919 - Zostaje utworzona Armia Litewsko Białoruska z Andriejem Sniesariewem na czele, zaś w kwietniu Rada Obrony Litbelu.

● W okresie od 15 marca do 10 kwietnia 1919 wywieziono 200 wagonów żelaza, ok. 100 wagonów szyn kolejowych, inwentarza kolejowego, przeszło 80 wagonów belek żelaznych – przeszło 200 wagonów sprzętu i materiałów inżynieryjnych. Nie wywożono dóbr kultury i wartości niematerialnych. (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

●Tadeusz Wróblewski jest w okresie styczeń-kwiecień 1919 r. dyrektorem Centralnego Archiwum Państwowego. „Wróblewski był w przyjaznych stosunkach z bolszewikami, widywał się z nimi, ale dzięki temu przez niego tylko wiedzieliśmy, co oni zamierzają, kogo mogą aresztować i jakie dekrety przygotowują ." („Kurier Wileński” nr 153/1925;  (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)).

19 kwietnia 1919 (Wielkanoc) - Grupa kawalerii (800 żołnierzy) ppłk. W. Beliny-Prażmowskiego osiąga rano do Wilno od południa i zajmuje stację kolejową. Polscy kolejarze z Wilna pomagają dowieźć do miasta piechotę. Jazda polska wjeżdża do centrum Wilna siejąc panikę wśród nieprzyjaciela. Zajęcie m.in. Placu Katedralnego. W mieście toczą się walki aż do 21 kwietnia. Miejscowi Żydzi komuniści walczą po stronie bolszewickiej.

Polska kawaleria, ca 1930.

Następują dni walki z siłami sowieckimi w pobliżu Wilna, tak by zapobiec ich koncentracji. Obroną Wilna dowodzi gen. Edward Rydz-Śmigły. Walki trwają do 30 kwietnia 1919.

oddziały polskiej piechoty wkraczają do Wilna 21 kwietnia 1919 r.

kwiecień 1919, Wojsko Polskie przed katedrą w Wilnie.

kwiecień 1919, Wojsko Polskie przed katedrą w Wilnie. Zdjęcie ze zbiorów Wojskowego Biura Historycznego II RP.

22 kwietnia 1919 - Naczelny Wódz J. Piłsudski wydaje odezwę „Do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego”, w której zapowiada utworzenie federacji Litwy i Polski. Ustanowienie cywilnej administracji w Wilnie. Generalnym Komisarzem Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z siedzibą w Wilnie zostaje Jerzy Osmołowski (1872-1954), zwolennik unii Polski z Litwą (ZCZZW istnieje do 9 września 1919).

Odznaka bojowa przyznawana za udział w walkach o Wilno w okresie świąt Wielkiej Nocy, 1919. Napisy na odznace: 1919, Wilno,Wielkanoc.

22 -28 sierpnia  1919 - Powstanie Polaków w Sejnach, przeciwko władzy Republiki Litewskiej, zakończone zwycięstwem powstańców.

24 sierpnia 1919 - Ukazuje się pismo białoruskie w Wilnie tygodnik Krynica księdza A Stankiewicza. W artykule programowym Braty Białorusy podkreśla on odrębność narodową Białorusinów. Polska poczta nie doręcza numerów pisma prenumeratorom. Ksiądz Józef Hermanowicz z z Izabelina k. Wołkowyska skarży się: ...naczelnik [poczty w Izabelinie] nigdy nie oddaje mi gazety...(Krynica wychodzi do 14 lipca 1920 - dzień zajęcia Wilna przez Sowietów i po 4 grudnia 1920, już w Litwie Środkowej). Władze polskie zwalczają białoruski ruch tak niepodległościowy jak i kulturalny. Posiadanie pisma białoruskiego, nie tylko nielegalnego, jest częstym powodem aresztu.

koniec sierpnia 1919 - Dekret Naczelnego Wodza powołujący do życia Uniwersytet Stefana Batorego. Rektorem zostaje Michał M. Siedlecki z Krakowa.

Uliczka w żydowskiej części miasta (ulica Jatkowa).

W. Morgenthau Sr. z oficerami amerykańskimi pomagającymi w pracy Komisji Anglo-Amerykańskiej w Wilnie w 1919 roku.

Ostra Brama w Wilnie w latach 20-tych..

1919 - Powstaje Zakład Fotografii Artystycznej na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego. Jego długoletnim kierownikiem jest Jan Bułhak.

4 lipca 1920 - Polska uznaje de facto Państwo Litewskie.

5 lipca 1920 - Armia Czerwona atakuje Polskę na dwóch frontach, północnym i południowym, zmuszając armię polską do wycofywania się.

9 lipca 1920 - Rozmowy polsko-litewskie w sprawie naruszenia granic litewskich przez Polskę.

10 lipca 1920 - Rząd Grabskiego w zamian za poparcie Francji w sprawie wojny z bolszewikami,  na konferencji w Spa, decyduje się ustąpić w sprawach granic z Litwą i Czechami. Wilno zostaje przyznane Litwie. Pomimo to Polskie wojsko nie opuszcza miasta. Na Wileńszczyźnie dochodzi do starć polsko-litewskich.

12 lipca 1920 - Układ pokojowy między Litwą i Rosją Sowiecką. W tajnym protokóle do tego układu Litwa zgadza się na swobodny przemarsz Armii Czerwonej przez jej terytorium.

14 lipca 1920, między 12 a 2 po południu - Wilno zostaje zajęte przez Armię Czerwoną: w momencie podchodzenia Armii Czerwonej pod Wilno, wojska polskie pod dowództwem pułkownika Wiktora Huperta wycofują się bez walki (zostaje oddanych zaledwie kilkadziesiąt strzałów) i teoretycznie oddają miasto Litwinom. W rzeczywistości jednak miasto  dostaje się  pod władanie sowieckie. Do miasta wjeżdża 3 Korpus Konnego Gaj-chana. Wilno prawnie należy do Republiki Litewskiej, ale zaczynają się rządy bolszewickie na Wileńszczyźnie. Ignacy Jonyna, Sekretarz Tymczasowego Komitetu, tak komentuje to wydarzenie: Nieraz mówiliśmy Polakom i kilka dni temu specjalnemu pełnomocnikowi prof. Kamienieckiemu, że Wilno oddadzą Litwinom wtedy, gdy już będzie za późno. Ziściło się to dosłownie. Polacy oddali Wilno Litwinom wtedy, gdy miasto było już w ręku Rosjan.(wg Aleksander Srebrakowski, KONFLIKT POLSKO-LITEWSKI NA TLE WYDARZEŃ ROKU 1920. RELACJE I OPINIE NA ŁAMACH LITEWSKIEJ PRASY WILEŃSKIEJ)

Konarmia - Kawaleria Armii Czerwonej w 1920 roku na froncie polskim.

15 lipca 1920 - Oddziały litewskie wchodzą do Wilna. Okres swoistej dwu-władzy bolszewicko-litewskiej w Wilnie. Wojsko litewskie niejednokrotnie ściera się z wycofującymi się pod naporem bolszewików oddziałami polskimi. Litewski dziennik Echo Litwy tak to komentuje: Starcia o jakich mówią doniesienia sztabu należy traktować jako zwykłe, przy większych przegrupowaniach wojsk nieuniknione zatargi. (za A. Srebrakowski jw). Bolszewicy dokonują aresztowań setek ludzi w mieście. Następują setki egzekucji na całym terenie rządzonym przez bolszewików, którzy wg niektórych historyków rozstrzelali 2000 osób. (Norma Davis za Wikipedia)

25 lipca 1920 - Dziennik litewski w Wilnie Echo Litwy zostaje zamknięty przez władze bolszewickie. (wg Aleksander Srebrakowski, Konflikt Polsko-Litewski na tle wydarzeń roku 1920 . Relacje i opinie na łamach litewskiej prasy wileńskiej )

Ulica Królewska w Wilnie, 1920 rok.

6 sierpnia 1920 - Litwa ratyfikuje układ z Rosją Sowiecką.

12 sierpnia 1920 - Umowa Litwy z Rosją  Sowiecką  o przekazaniu ziem litewskich Republice Litewskiej i wycofaniu z nich Armiii Czerwonej.

Rozkaz wydany przez dowodzącego w bitwie warszawskiej gen. Tadeusza Rozwadowskiego, autora słynnego rozkazu 10 000.

26 (27 wg niektórych źródeł)  sierpnia 1920 - W obliczu klęski i w wyniku porozumień zawartych z Litwą, Armia Czerwona ucieka z miasta.

27 sierpnia 1920 -  Wojsko litewskie zajmuje Wilno. Wilno wchodzi w terytorium niepodległej Litwy. Początki administracji litewskiej w Wilnie. Działa litewska poczta.

9 października 1920 - Wobec zbliżania się wojsk polskich Litwini  wycofują się z miasta i przekazują władzę w ręce przedstawiciela Ententy szefa misji francuskiej, płk Constantina Reboul’a. Po drobnych starciach z Litwinami pod Jaszunami i Waką, oddziały polskie pod dowództwem  gen. L. Żeligowskiego wkraczają  do Wilna. W wyniku upozorowanego „buntu” gen. L. Żeligowski (tzw. "żeligiada") ogłasza utworzenie państwa, niezależnego od Polski i Litwy - Litwy Środkowej. "Gdy wojska jen. Żeligowskiego wchodziły do Wilna, drugą stroną wychodziły z niego wojska litewskie. W mieście pozostało kilku ministrów Taryby litewskiej i około 200 urzędników rządu litewskiego. Oddali się on pod opiekę posła Reboula. Jen. Żeligowski zażądał, aby tak ministrowie, jak i ci urzędnicy opuścili Wilno najdalej do wtorku, godzina 6 wieczór. Reprezentanci Ligi Narodów, którzy przybyli do Wilna dla rokowań polsko-litewskich, wyjechali z Wilna.( Wileński "Czas" cyt. za Wikipedia).

12  października 1920 - Generał Lucjan Żeligowski, dowódca wojsk Litwy Środkowej, wydaje dekret nr 1, w którym podaje do wiadomości, że władzę zwierzchnią na terenie Litwy Środkowej będzie sprawował On sam jako naczelny dowódca wojsk. Litwa Środkowa - Wileńszczyzna jest osobnym państwem o Polskiej kulturze i języku. Polskie wojsko  Żeligowskiego opanowuje całą Wileńszczyznę.

Odznaka państwowa Litwy Środkowej umieszczana na miejscu polskiego orzełka na czapkach i mundurach.

19 października 1920 - Powstaje jako ciało doradcze, cywilna Komisja Rządząca ze związanym z Piłsudskim Witoldem Abramowiczem (1874-1940) jako Prezesem Komisji.  

1 listopada 1920 - W dekrecie nr 11 naczelny dowódca Litwy Środkowej wyznacza wybory do Sejmu w Wilnie z całego terenu Litwy Środkowej na dzień 9 stycznia 1921 roku (odbyły się dużo później).

21 listopada 1920 - Prezesem Komisji Rządzącej Tymczasowej zostaje Aleksander Meysztowicz (1864-1943). 28 listopada 1920 gen. Lucjan Żeligowski wyznacza termin wyborów do sejmu mającego zadecydować o losach Wileńszczyzny na 8 stycznia 1922r. oraz przekazuje władzę nowemu prezesowi Komisji. 

  Znaczek pocztowy Litwy Środkowej z 1920 roku, nadruk na znaczku litewskim.

29 listopada 1920 - Zawieszenie broni miedzy Litwa Kowieńską i Litwą Środkową (polskie siły gen. Żeligowskiego). Przyjęcie ustanowionej przez Ligę Narodów polsko-litewskiej linii demarkacyjnej.

Kawaleria na ćwiczeniach koło Niemenczyna, niedaleko Wilna; ca 1930

9 grudnia 1920 -  Zespół aktorów żydowskich z Wilna znanych jako Vilner Troupe (Grupa z Wilna) wystawia po raz pierwszy w Teatrze Eliseum w Warszawie, sztukę Dybbuk S. Anskiego (Shloyme Zanvl Rappoport 1863-1920), bezpośrednio po śmierci jej autora w Otwocku k. Warszawy. Zespół ten daje też potem ważne przedstawienia za granicą, m.in. w Rumunii i Ameryce.

Vilner Troupe ca. 1920.

11 grudnia 1920 - Uroczyste otwarcie Domu Żołnierza w Wilnie. W obecności dowódcy sił zbrojnych Litwy Środkowej gen. Lucjana Żeligowskiego biskup Bandurski wygłasza kazanie dla zgromadzonych żołnierzy i mieszkańców miasta.

1921 - Założenie w Wilnie komunizującego Związku Młodzieży Postępowej - ZMP.

1921 - 1923 - Białoruski ruch partyzancki na Grodzieńszczyźnie inspirowany i finansowany przez ZSRR. Komitet Białoruski w Warszawie wydaje w tym czasie paszporty białoruskie. Konsulaty niektórych państw celowo czy też z przeoczenia, wstemplowują wizy do tych paszportów. Wilno jest centrum białoruskich dążeń niepodległościowych.

1921 - W Wilnie powstaje Towarzystwo Szkoły Białoruskiej.

1921 - W Wilnie powstaje Muzeum Białoruskie im I. Łuckiewicza (Беларускага Mузея імя І. Луцкевіча) oparte o zbiory zmarłego działacza białoruskiego Iwana Łuckiewicza.

sierpień 1921 - Wilno żegna zmarłą żonę marszałka Piłsudskiego, Marię z Koplewskich Piłsudską. Kondukt pogrzebowy na cmentarz na Rossie prowadzi biskup Bandurski. Za trumną idzie rodzina zmarłej, gen. Żeligowski, oficerowie i liczni mieszkańcy Wilna. Rodzinę Piłsudskich reprezentuje brat Marszałka - Jan Piłsudski.

1 grudnia 1921 - Aleksander Meysztowicz ogłasza ordynację wyborczą.

9 stycznia 1922 - Wybory do Sejmu Wileńskiego, tak zwanego też Sejmu Orzekającego. Bierze w nich udział 64% uprawnionych do głosowania.

Krzyż Zasługi ustanowiony przez Sejm Litwy Środkowej i przyznawany zasłużonym w walkach o Wileńszczyznę. Napisy, u góry: Wilno, na bocznych ramionach 9.X.  19.XI; na dole: 1920; pośrodku orzeł z rozpostartymi skrzydłami trzyma tarcze na której jest Pogoń - herb Litwy; na rewersie dwa miecze oraz napis: Litwa Środkowa; pośrodku numer odznaczenia.

Wilno w fotografii Jana Bułhaka.

24 marca 1922 - Potwierdzenie uchwałą Sejmu Ustawodawczego RP przyłączenia Wileńszczyzny do Polski.

24 marca 1922 - Sejm Wileński  zostaje rozwiązany przez swego marszałka, Adama Łokuciewskiego.+

6 kwietnia 1922 - Przyjęcie przez Sejm Ustawodawczy RP ustawy "O objęciu władzy państwowej nad Ziemią Wileńską". Wileńszczyzna jest ponownie częścią Polski.

1922 - Powstaje Gmina Muzułmańska w Wilnie, na czele której staje Ibrahim Smajkiewicz

Rządy RP na Wileńszczyźnie. Szybki rozwój Wilna w latach międzywojennych - ważnego ośrodka przemysłu, nauki i kultury. Wilno jest trzecim co do wielkości miastem Rzeczpospolitej. W okresie 1920-1939 r. Polacy stanowili w Wilnie większość (65% mieszkańców), 28% stanowili Żydzi, 4% Rosjanie, 1% Białorusini i tylko ok.1% mieszkańców stanowili Litwini.

kwiecień 1922 - Walery Roman  zostaje nowym delegatem rządu na Litwę Środkową - Wileńszczyznę, którą to funkcję sprawował do 29 sierpnia 1924

18 kwietnia 1922 - Uroczystości w Wilnie związane z przyłączeniem Wileńszczyzny do Polski. Prymas Polski Edmund Dalbor, w asyście licznego duchowieństwa i przybyłych gości, udaje się z marszałkiem Piłsudskim na modlitwę do kaplicy Matki Bożej Ostrobramskiej. W lokalu Tymczasowej Komisji Rządzącej nastąpiło podpisanie aktu przekazującego władzę nad Wileńszczyzną Rzeczypospolitej Polskiej. Uroczystości wojskowe w dniu 19 kwietnia 1922 rozpoczyna Msza Święta polowa na placu Łukiskim, w miejscu stracenia powstańców 1863 roku, którą celebruje prymas Dalbor w asystencji biskupów Władysława Bandurskiego i Jerzego Matulewicza. U stóp ołtarza modli się marszałek Józef Piłsudski, premier Antoni Ponikowski, licznie zebrani wierni i wojsko. (za: dr Andrzej Czesław Żak: Biskup polowy wojsk Litwy Środkowej)

Plan miasta Wilna, St. Januszewicz, 1921. Wydawnictwo Księgarni Józefa Zawadzkiego w Wilnie.

Józef Piłsudski oddaje hołd wieszczowi.

1923 - Założony zostaje Akademicki Klub Włóczęgów Wileńskich (AKWW). Jego geneza sięga roku 1917 i Homla, gdzie polscy harcerze założyli Klub Włóczęgów. To właśnie jego członek Teodor Nagurski, kiedy podjął studia prawnicze na USB, wraz ze studentem medycyny Wacławem Korabiewiczem zakłada Akademicki Klub Włóczęgów Wileńskich.

8 maja 1924 - Odnowienie paktu między Litwą a ZSRR potwierdzającego prawo Litwy do Wilna.

3 lipca 1925 - Umiera w Wilnie Tadeusz Wróblewski, prawnik i teoretyk prawa, słynny adwokat i mówca; kolekcjoner i bibliofil, fundator Biblioteki Eustachego i Emilii  Wróblewskich, polska biblioteka fundacyjna założona w 1912 w Wilnie, zagarnięta przez Republikę Litewską w 1939 obecnie Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk (Lietuvos Mokslų Akademijos Biblioteka).

3 sierpnia 1925 - Ustąpienie arcybiskupa Wilna Jerzego Matulaitisa, atakowanego przez Polaków za tolerancyjny stosunek do Litwinów i mniejszości narodowych na Wileńszczyźnie.

Juliusz Osterwa jako Konrad w Wyzwoleniu Stanisława Wyspiańskiego, 1931.

Stanisław Szukalski, pomnika Mickiewicza dla Wilna, 1925, projekt z brązu i gipsu (cokół).

24-27  październik 1925 - Założenie w czasie konferencji w Berlinie, Żydowskiego Instytutu Naukowego - YIVO  (Yidisher Visnshaftlekher Institut - YI-V-O)  z siedzibą w Wilnie, z oddziałami w Berlinie, Warszawie i Nowym Jorku. Instytut ten obecnie w Nowym Jorku, staje się najważniejszym autorytetem w dziedzinie ortografii i słownictwa języka jidysz. Instytut ten wydaje periodyki Yedies Fun YIVO (od 1929), YIVO Bleter (od 1931). W YIVO działali wybitni naukowcy: Majer Balaban (1877-1942), Icchak Schiper (1884-1943), Mojżesz Schorr (1874-1941) i Arie Tartarkower (1897-1982).

Uroczystość w Wilnie położenia kamienia węgielnego pod siedzibę Żydowskiego Instytutu Naukowego - YIVO, 1929.

1926 - Upaństwowienie Biblioteki Eustachego i Emilii Wróblewskich w Wilnie. Przeznaczenie przez państwo Pałacu Tyszkiewiczów w Wilnie, położonego u zbiegu ul. Arsenalskiej (obecnie Tadeusza Wróblewskiego) i Zygmuntowskiej na jej siedzibę. Wg założyciela biblioteki: ...przewodnią myślą zbiorów było stworzenie placówki, która by była przeciwwagą rosyjskiej placówki publicznej. (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

12 maja 1926 - Józef Piłsudski idzie Mostem Poniatowskiego w Warszawie na rozmowy z Prezydentem RP Stanisławem  Wojciechowskim.

● Konserwatywna "Gazeta Powszechna" zaopatruje artykuł o zamachu stanu tytułem - "Rokosz zdrajcy ojczyzny". Natomiast Cat-Mackiewicz z entuzjazmem pisał w "Słowie": "... za życiodajną władzę silną gotowi jesteśmy zapłacić dziesiątkami trupów, jeśli daniny takiej Polska potrzebować będzie, ale Ty nam daj tę władzę silną, Panie Marszałku!" (za Janusz Kawalec, Działalność polityczna polskich konserwatystów w latach 1918-1939)

4 lipca 1926 – Powstanie konserwatywnej Organizacji Zachowawczej Pracy Państwowej („żubry”). Józef Cat Mackiewicz tak to komentuje: „Nasza grupa polityczna, która później się zorganizowała i obrała ks. Sapiehę za prezesa, a p. Meysztowicza na prezesa Rady Naczelnej, zagrała tą fanfarą, która spowodowała zmianę frontu ziemiańskiego wobec Marszałka, tak dalece w Wilnie, jak Poznaniu, Lwowie i Kongresówce. (...) Szalone niebezpieczeństwo groziłoby Polsce, gdyby zwycięstwo Majowego zamachu miało pozostać zwycięstwem lewicy nad prawicą. Przez naszą „zdradę” obozu prawicowego, przez nasze zawołanie „Niech żyje Piłsudski”, gdy ziemianie poznańscy (nawet dzisiejsi zwolennicy Piłsudskiego) omal nie siadali na koń – sprawiliśmy to, że dziś nie sposób jest uważać zamachu Majowego za coś w rodzaju zwycięstwa partii proletariackich nad partiami burżuazyjnymi. Dumni jesteśmy z tej „zdrady”. (Z historii stosunku konserwatystów do marsz. Piłsudskiego w: „Słowo” 19 III 1927 ; Cyt. za Paweł Jurewicz, Konserwatyzm Wileński 1922-1939)

Generał broni Tadeusz Jordan Rozwadowski.

16 luty 1927 - Umiera  w Wilnie w Dniu Niepodległości Litwy  Jonas Basanavičius (*1857), lekarz, wybitny litewski działacz niepodległościowy oraz pisarz. Jeden z sygnatariuszy Deklaracji Niepodległości w 1918 roku.  Zostaje on pochowany na cmentarzu na Rossie.

kwiecień 1927 - Profesor Uniwersytetu w Wilnie i sympatyk Piłsudskiego Marian Zdziechowski (mieszkający w Wilnie na Zygmuntowskiej) publikuje broszurę w obronie uwięzionych generałów - "Sprawa sumienia polskiego".

18 maja 1927 - Zwolnienie z Wojskowego Więzienia Śledczego  nr III  na Antokolu w Wilnie gen. Tadeusza Rozwadowskiego, jednego z autorów planu operacyjnego "Cudu nad Wisłą", dowódcy wojsk polskich w kluczowych dniach tej bitwy, autora słynnego rozkazu numer 10 000, bezpośredniego dowódcy wojsk polskich w tej bitwie.

7 czerwca 1927 - Zamach w Warszawie na posła ZSRR w Polsce Piotra Wojkowa, zasłużonego dla władzy sowieckiej udział w egzekucji rodziny carskiej 17 lipca 1918 w Jekateringurgu. Zamachu dokonuje Borys Kowerda, 18-letni uczeń gimnazjum rosyjskiego w Wilnie. W głośnym procesie w przed sądem w Warszawie, zabójcy broni adwokat wileński Paweł Andrejew.

1927 - 1932 - Na Ostrej Bramie w Wilnie powstaje kompozycja 14 tys. wot.

Srebrne wotum Józefa Piłsudskiego, Ostra Brama: Dziękuję Ci Matko za Wilno. Piłsudski tak mówi o Wilnie: „Miłe miasto. Rzędem biegną mury, pagórki, otoczone zielenią, pieszczą mury. Mury tęsknie na pagórki spoglądają. Miłe miasto. Gdy na który z pagórków się wyjdzie, ku niebu przez mgłę oparów błyszczą do góry wieżyce, wieżyczki, na których, gdy dzwony zadzwonią, nie wiadomo, czy się skarżą, czy o łaskę proszą, czy tęskny tylko do nieba głos wznoszą. Miłe miasto. Miłe mury, co mnie niegdyś dzieckiem pieściły, co kochać wielkość prawdy uczyły – miłe miasto...” (fot. T. Kozłowski)

2 lipca 1927 - Na stopniach wileńskiej katedry uroczyście koronowano Cudowny Obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej (z udziałem w uroczystości, m. in. Marszałka Piłsudskiego i prezydenta RP Mościckiego). Złote korony ufundowane ze składek społecznych nałożył nuncjusz papieski.