| |
|
Paweł Andrejew
był słynną postacią w polskim Wilnie lat pomiędzy dwoma
wojnami światowymi XX wieku. Spolszczony Rosjanin, który był wybitnym
polskim adwokatem, z mieszanej rodziny polsko-rosyjskiej od
dawna mieszkającej na Litwie, zasłynął swoimi mowami
obrończymi wygłaszanymi po polsku. Jego wystąpienia w sądzie
znane były daleko poza Wileńszczyzną. W Jego zachowaniu w
trakcie rozprawy dużo było aktorstwa, czasami niby nie uważał, wydawał
się roztargniony albo demonstracyjnie zajęty czytaniem
powieści kryminalnej, by nagle wkroczyć w bieg rozprawy z
wnioskiem proceduralnym, bądź trafną repliką.
Paweł Andrejew był
popularny w Wilnie ze względu na przymioty swego charakteru
i cechy moralne, chęć pomocy innym, bezinteresowność. Był
człowiekiem życzliwym ludziom. Wielokrotnie występował w
sądzie pro deo pomagając biednym i słabym. Wolny czas
spędzał pośród przyjaciół i kolegów bądź to w restauracji,
bądź na prywatnych przyjęciach.
Mimo że otwarcie
apolityczny, Paweł Andrejew nie bał się zająć otwartego
stanowiska w sprawach, które uważał za ważne. Między innymi
sprzeciwiał się narastającym w Polsce w latach trzydziestych
nastrojom antysemickim, doprowadzając swoim wpływem w Wilnie
do zwolnienia jednego z antysemickich profesorów Gimnazjum
im.Joachima Lelewela w Wilnie.
Życie Pawła
Andrejewa kończy się nagle w 1942 roku. Strona ta przypomina
Jego postać.
|
| |
|
|
|
| |
 |
Paweł Andrejew
urodził się w Wilnie 14 września 1887 roku, w
mieszanej rodzinie rosyjsko-polskiej. Syn rosyjskiego szlachcica - Bazylego
Andrejewa, z zawodu adwokata, wychowywany był przez ciotkę Piotrowską,
która wpoiła mu miłość do polskiej mowy i kultury.
Ukończył
gimnazjum w rodzinnym Wilnie.
Brał
udział w strajkach szkolnych 1905 roku.
Następnie studiował
prawo na uniwersytecie w Sankt Petersburgu.
Zdjęcie z tego
okresu przedstawia Pawła Andrejewa w mundurze studenckim.
|
|
W czasie studiów
Paweł Andrejew poznaje
Eugenię Pochitonow, pochodzącą z Wilna jedną z jedenastu
córek znanego dentysty wileńskiego Mikołaja, która po
ukończeniu gimnazjum żeńskiego w Wilnie, studiowała w Sankt
Petersburgu w szkole dla panien. Eugenia dobrze mówiła
po polsku i czytała książki w tym języku.
Fotografia przedstawia Eugenię Pochitonow w
klasie maturalnej. |
|
|
 |
|
| |
 |
Po
ukończeniu studiów oboje
powracają
do Wilna i tam pobierają się.
Paweł
Andrejew zostaje wpisany w 1912 roku na listę adwokatów w
Wilnie.
Zdjęcie przedstawia Pawła Andrejewa ok. roku 1912.
|
|
Karierę adwokacką Pawła Andrejewa przerywa
I-sza Wojna
Światowa i powołanie w 1915 roku do wojska.
|
|
|
 |
|
| |
 |
Wilno
zostaje we wrześniu 1915 roku zajęte przez Niemcy.
Dwa miesiące wcześniej młodemu małżeństwu rodzi się syn Igor.
Okupacja niemiecka trwa aż do 1918r., ale jej zakończenie nie zamyka okresu, w
którym wielokrotnie zmienia się przynależność państwowa Wilna. Miasto znajduje
się kolejno w rękach polskiej Samoobrony, pod zarządem władzy sowieckiej, w obrębie niepodległej Polski,
ponownie w rękach sowieckich, w obrębie niepodległej Litwy, od 9 października
1920 pod polskim zarządem wojskowym generała Lucjana Żeligowskiego, następnie
w obrębie polskojęzycznej Litwy Środkowej, zanim powraca prawnie 20 lutego
1922 roku do Rzeczpospolitej.
Fotografia
przedstawia Pawła Andrejewa
z synem w
roku 1921
w Wilnie.
Fotografował
fotograf wileński
M.Marskin (dawniej Chodźko).
|
|
|
|
|
|
Lata międzywojenne
to okres szybkiego rozwoju Wilna.
Paweł
Andrejew poświęca się pracy adwokackiej. Robi
błyskotliwą karierę.
Zyskuje reputację jako świetny mówca i doskonały znawca
prawa obowiązującego wtedy w Polsce na Wileńszczyźnie.
Podejmuje się spraw w sądach prowincjonalnych, spraw
ludzi biednych i spraw trudnych. Jest dumny z wykonywanego przez siebie
zawodu. Powtarza często polskie brzmienie starej łacińskiej maksymy, że zawód
adwokata jest piękny jak cnota. |
|
|
  |
|
|
|
Po pracy
spędza czas głównie w towarzystwie kolegów. Jest lubianym
kompanem towarzyskich posiedzeń. Na pytanie Kuriera Wileńskiego, jaka jest jego
ulubiona książka odpowiada: -Kodeks Karny.
Nie jest to dalekie od prawdy, bo
Paweł Andrejew
spędza większość
czasu pośród
ludzi. Poza tym w wolnych chwilach tłumaczy na rosyjski
wiersze polskich poetów albo rysuje.
‹ Fotografia
przedstawia pieczęć
do lakowania listów z inicjałami Pawła Andrejewa. |
|
W 1927
roku Paweł Andrejew broni z urzędu przed
sądem w Warszawie,
zabójcy pierwszego posła
radzieckiego w
Polsce Wojkowa. Piotr Wojkow był postacią ważną dla Rosji Sowieckiej -
był on wcześniej dowódcą oddziału Armii Czerwonej, który
dokonał egzekucji rodziny carskiej w Rosji. W momencie zabójstwa Wojkow
był równocześnie przewodniczącym delegacji sowieckiej
w rokowaniach obu krajów po Pokoju Ryskim,
o zwrot polskich skarbów kultury (m.in. Szczerbca). Zostaje on zabity 7 czerwca 1927r.
strzałami z rewolweru na Dworcu Głównym w Warszawie przez
Borysa Kowerdę, osiemnastoletniego ucznia gimnazjum
z Wilna, syna działacza białogwardyjskiego.
Paweł Andrejew podejmuje
się tej sprawy na prośbę matki oskarżonego, która osobiście prosi Go o pomoc.
Proces ten
o znaczeniu międzynarodowym, powoduje, że Andrejew staje
się znany w całej Polsce.
Adwokat Paweł
Andrejew w latach 20-tych na sali sadowej.›
|
|
|
 |
|
| |
|
|
|
| |
 |
Pomimo to, Paweł
Andrejew nie
podejmuje się spraw poza Wileńszczyzną i rzadko
opuszcza Wilno.
Jego nieliczne
wyjazdy z miasta, to wypady w góry, na narty.
Był członkiem Polskiego Związku Narciarskiego.
|
| |
|
|
|
|
W
latach trzydziestych Andrejew jest sławnym adwokatem w
Wilnie z kancelarią na ulicy Mickiewicza. Pomimo swojej
pozycji zawodowej,
podejmuje się wielu spraw
bezinteresownie, by pomoc ludziom.
Prowadzi wiele spraw ziemian i ludzi ze wsi.
Współcześni pamiętają
go jak w długim płaszczu podbitym futrem i butach
oficerskich, porusza się pociągiem i dorożkami po
Wileńszczyźnie. Prowadzi dziesiątki spraw rocznie. Prowadzi też
wiele spraw w obronie jednostki przeciwko potężniejszym instytucjom. Uważa że
obowiązkiem adwokata jest obrona praw obywatela niezależnie od pozycji jaką
zajmuje on w społeczeństwie, jego wyznania czy pochodzenia.
Po prawej:
pudełko
ofiarowane Pawłowi
Andrejewowi
w 1931 roku przez
Rodzinę Chocianowiczów
oraz: Paweł
Andrejew
w kancelarii przy ulicy Mickiewicza w Wilnie,
ok.roku
1922.
|
|
|
  |
|
| |
|
Małżeństwo
z Eugenią nie układa się dobrze. Pomimo to, adoptują oni
na początku lat
dwudziestych
chłopca wziętego z sierocińca - Aleksandra (ur.1913 - zm.1943;
urodzony jako Aleksander Keps).
Eugenia z chłopcami spędza czas w domu letniskowym Andrejewów pod Niemenczynem,
Paweł Andrejew pozostaje w Wilnie i poświęca się pracy
adwokackiej.
Mieszkanie Andrejewów mieściło się w tym samym domu co kancelaria, przy ulicy
Mickiewicza 37.
Zdjęcie przedstawia Pawła Andrejewa
z przybranym synem Aleksandrem
ok. roku 1939.
|
|
Po
wybuchu II-giej wojny światowej, 19 września 1939 roku
miasto zostaje zajęte przez Armię Czerwoną i po kilku
tygodniach przekazane Republice Litewskiej. Oficjalnie
Wilno zostaje stolicą Litwy, w rzeczywistości jednak
nadal jest miastem polskim. Litwini zamykają
uniwersytet i
teatry. Następują zmiany w sądownictwie, które
uniemożliwiają pracę
polskim adwokatom. Te zmiany zaskakują Pawła Andrejewa
bez rezerw finansowych.
Po
prawej: ul. Mickiewicza w Wilnie z gmachem Sądu Okręgowego
(po lewej). W budynku tym w
w czasach ZSRR mieściło się NKWD, potem
KGB, a obecnie
znajduje się dostępne publicznie archiwum tych instytucji
(Gedymina 40).
|
|
|
 |
|
| |

|
W czerwcu 1940 roku, Rosja Sowiecka ponownie zajmuje miasto. Zaczynają się prześladowania
polskiej inteligencji, wojskowych, pracowników sądownictwa i administracji.
W krótkim okresie rządów Republiki Litewskiej w Wilnie,
Paweł Andrejew uzyskał
paszport, gdzie jego imię i nazwisko zostało zapisane z litewska - Povilas
Andréjévas. Fakt ten opóźnia Jego aresztowanie. Był jednak w Wilnie
postacią zbyt znaną: w październiku 1940 roku,
Paweł Andrejew
zostaje ostrzeżony o grożącym
Mu
niebezpieczeństwie.
Ze
względu na brak pieniędzy i potrzebnych dokumentów,
ucieczka wydaje się
niemożliwa. Paweł Andrejew decyduje się stawić czoła
grożącym mu przeciwnościom.
|
|
NKWD
dokonuje aresztowania Pawła Andrejewa 31
października
1940
roku i osadza Go
w
więzieniu w Wilnie. Według relacji
współczesnych, litewska część obsługi więzienia
pozostała
tam z okresu rządów Republiki
Litewskiej, serdecznie pozdrawiała prowadzonego
przez agentów znakomitego adwokata, który kilka miesięcy wcześniej przychodził tam do swoich
klientów.
Fotografia więzienna
Pawła Andrejewa
z
archiwum NKWD
w Wilnie, ujawnionych po upadku
komunizmu. Proszę zwrócić na uwagę litewską
pisownię imienia i nazwiska
aresztowanego.
Akta reg. nr.7321, Lietuvos Ypatingasis Archivas,
Vilnius, Gedymino pr.40
|
|
|
 |
|
|
 |
Paweł
Andrejew zostaje wraz z innymi adwokatami wileńskimi
przewieziony w głąb Rosji, do miasta Gorkij i tam
w sierpniu 1941 roku, osadzony
w Więzieniu Nr 1.
Według świadectwa adwokata wileńskiego Rutkiewicza również tam
więzionego, latem 1941 roku, kiedy w Rosji Sowieckiej
formuje się Armia Andersa, części uwięzionych Polaków udaje
się wydostać z więzienia. Andrejew pozostaje jednak w
zamknięciu i po odparciu hitlerowskiego ataku na Moskwę
(grudzień 1941), w lutym 1942 roku zostaje
wytoczony Mu proces.
Zgodnie z prawem radzieckim - niema
adwokata.
|
|
|
|
|
|
|
Oskarża
się
Go o "wrogi
stosunek
do Związku Radzieckiego".
Paweł Andrejew nie przyznaje się do winy. Po krótkiej
rozprawie, 9
lutego 1942 roku zostaje wydany
wyrok kary śmierci.
Andrejew odwołuje się od tego wyroku.
Odwołanie pisze sam, zwraca w nim uwagę na niewłaściwą kwalifikację
prawną wyroku. Apelacja
ta
zostaje częściowo uwzględniona, bo zostaje zmienione
uzasadnienie wyroku, ale kara
pozostaje niezmieniona.
|
|
|
|
|
|
W marcu
1942 roku, Sędzia Kolegium Wojskowym Sądu Najwyższego ZSRR, generał Wasyl Ulrich
wysyła do Gorkij telegram z poleceniem wykonania wyroku
(oryginał w
obecnie dostępnych aktach
NKWD w Wilnie) i 16 marca 1942 o
godzinie 23.00,
w czasie gdy Rosja stacza ciężkie
walki z Niemcami na
froncie wschodnim, Paweł Andrejew zostaje rozstrzelany.
|
|
|
 |
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
Po wojnie,
przez szereg lat władze radzieckie utrzymywały, że Paweł Andrejew
został zwolniony z więzienia do Armii Andersa i
opuścił Rosję wraz z wojskiem polskim do Pahlevi w Iranie i tam zmarł w
wyniku choroby. Dopiero w 1949 roku, przy pomocy Czerwonego
Krzyża, udaje się ustalić Jego prawdziwy los,
choć informacja o Jego śmierci wtedy udzielona rodzinie jest bardzo ogólnikowa: zmarł w więzieniu. Jego
losy w ostatnich miesiącach życia, szczegóły Jego skazania i wykonania
kary, zostają ujawnione dopiero po upadku komunizmu. Grób symboliczny
Pawła Andrejewa znajduje się na cmentarzu Powązkowskim (dawny
Wojskowy) w Warszawie.
Pamięć
o znakomitym adwokacie przedwojennego Wilna nie zaginęła.
Wielu Wilnian przypomina Go
w swoich wspomnieniach. Był człowiekiem, który służył innym.
|
|